мувддцима
гуна ки равшан аст, дар миёни даврахои фархангу адаби форси адабиёти даврахои охири салтанати Сафавия камтар мавриди тахь;ик;у пажухиши олимону мухакдикон карор гирифтааст.
Пушида нест, ки пиромуни зиндагй ва осори бархе аз намояндагони чудогонаи адабиёти ин ахд, тахк,ик,оте анч,ом ёфта ва гузашта аз ин ба чоп хам расидаанд. Ин тахк.ик,от, албатта, заминай мусоидеро барои тадк,ик.и вазъи хаёти мадании даврони мазкур омода месозанд. Вале ба ин нигох накарда то ба хол тадк.икоти нисбатан комиле ба вуч.уд наомадааст, ки он битавонад вазъи хаёти маънавию адабй ва равияхои асосии инкишофу рушди адабии ин давраро ба таври зарурй муайян созад.
Бо дарназардошти матлаби мазкур барои омузишу баррасии даврони мавриди назар, пеш аз хама лозим аст, ки сарчашмахову маъхазхои ба дастдаромадаи ин давра ва зиндагиву осори намояндагони маъруфи фархангу адабиёти он айём мавриди тахкик. карор гиранд.
Ногуфта намонад, ки дойр ба таърих, хокимон ва салотини даврони Сафавия тайи дахсолаи охир дар Эрон осори зиёде ба чоп расидааст, ки онхо вазъи хаёти сиёсй ва ич.тимоии он давраро то дарач,ае равшан менамоянд. Вале бар хилофи хаёти сиёсии ин давра вазъи адабии ин айём торику норавшан мемонад.
Ба мак,сади халли ин масъала, мо к.арор додем дар ин рисола осори му^иму пурарзиши яке аз маъруфтарин намояндагони он ахд разини Ло^и^иро мавриди омузиш карор дихем. Бояд тазаккур дод, ки дар таърихи фархангу адаби Эрон ^азинро к.абл аз он ки хамчун шоир ёд кунанд, уро чун донишманди фозилу тазкиранавис шинохтаанд. Вокеан хам тазкираи у «Таърихи ^азин» дар шинохту маърифати даврони Сафавия аз ахамияту
4
арзиши зиёде бархурдор аст. Бисере аз муаррихону му^аккикони ватаниву хоричй зимни таълифи осори худ рочеъ ба даврони Сафавия аз тазкираи Хазин фаровон истифода бурдаву ба он истинод кардаанд.
«Тазкират-ул-муосирин»-яке аз таълифоти пурарзиши дигари разини Лохичист, ки адабиётшиносон аз он хамчун мухимтарин манбаи адабии давраи мазкур ёд кардаанд ва истифода бурдаанд.
Китоби мазкур боз аз он чихат кобили таваччух аст, ки муаллифи он бо аксарияти ахли илму адаби дар он зикргардида ошноии наздик доштааст.
Гузашта аз ин, разини Лох,ичй сохиби девони комиле аз газалиёту кдсоид, маснавиёту мутафаррикот аст, ки он низ дархури омузишу пажухиши махсус мебошад.
Чи тавре ки дар фавк ишора кардем, адабиёти охирхои ахди Сафавия дар таърихи адабиёти Эрон хамчун замони инхитоту таназзули шеъру адаби форси шинохта шудааст. З^арчанд дар ин давра шоирони зиёде зиндагй намудаву эчод кардаанд, вале осори аглаби онхо ба чуз гурухи махдуде аз лихози хунари шоирй кобили таъаццух, нест. Дар миёни ин хама девонхои ашъори шоирони он ахд девони ашъори ^азин мав^еи баланд ва ба худ хосро ишгол менамояд. У шоирест, ки ашъораш хануз дар замони зиндагияш мавриди таваччухи нокидони шеър i^apop гирифтааст ва чои зикр аст, ки дар ин рисола мо бо дар назардошти далоили боло ашъори уро мавриди баррасй карор додем. Зеро у шоирест, ки гуё бо эчодиёти у даврони тулоние аз адабиёт хотима меёбад. Бо гуруби китоби зиндагии у даврони дусад-сесадсолаи шеъри форси - умри «сабки хиндй» ба поён мерасад. Ба ибораи дигар, ^азин охирин халкаи як занчири бузургу тулонии як давраи адабиёти форси мебошад. Аз ин нуктаи назар аст, ки шеъри у аз ^ар чи^ат беш аз ашъори дигарон касби ахамият мекунад.
^ои таассуф аст, ки шеъри шоире бо ин пурмоягй то ба хол мавриди тахкику арзёбии густурда карор нагирифтааст ва ба чуз чанд маколаи махдуд асари тадкиции шоистае пиромуни ашъору осори у нигошта нашудааст. Бо ин
хама лозим медонем, чанд нуктаро низ хотиррасон намоем. Шояд аз мухакдикрни муосир олими забардаст ва шоири машхури Эрон Шафеии Кадканй нахустин нафаре бошад, ки дар ч,одаи шиносонидани осору хунари шоирии ^азин ик,дом намудааст. Едшуда соли 1963 мунтахаби ашъори шоирро бо номи «разини Лохич.й, зиндагй ва зеботарин газалхои у» ба табъ расонидааст. Китоби мазкур бар замми ашъор, ки ба кдлами мураттиби мунтахаб дахл дорад, муштамил бар зиндагиномаи ^азин аст. Баъд аз 9 соли нашри ин китоб девони шоир ба замимаи «Таърих ва сафарномаи ^азин» дар Техрон ба табъ мерасад, ки аз ч,ониби Бежан Таракдй ном шахе мураттаб гардида буд. Девони мазкур мукдддимаи кутохе дорад, ки фарогири иттилооти мухтасар пиромуни «Таърихи >^азин» ва ашъори у мебошад. Албатта, намунае аз ашъори )^азин дар мач,аллоту мач,муахои чудогона хам бидуни тах^ик, чоп шудааст. Дар адабиётшиносии точ,ик бошад, ба ин мавзуъ то хол тавач,ч,ух.е
# нашудааст.
Аз ин ру, мо к;арор додаем, ки то х.адди имконоти худ ба баррасииин мавзуъ бипардозем.
Азбаски замони зиндагии >^азин яке аз пурошубтарин даврахои таърихи Эрон мах.суб мешавад ва падидахри ахд дар осори у нак,ши муайяне бок,й гузоштаанд, боби аввали рисоларо гузориши вазъи сиёсй ва мухдштарин падидахои замони разини Лохич,й ихтисос додем. Бояд хотиррасон сохт, ки зиндагиномаи комили ^азин дар асоси осори худи шоир ва хамзамононаш мураттаб гардидааст.
!>., Бо дарназардошти ин ки ^исмати зиёде аз умри разини Лохи^й дар шах.ру
вилоёти мухталифи ^индустон сипарй шудааст, дар ин боб кушидаем муносибату назариёти шоирро нисбат ба ^индустону а?;ли он таъин намоем. Ангезаи дигаре, ки моро ба ин кор водоштааст, ин аст, ки шоирони зиёди эрониасл, ки дар ^индустон будаанд, нисбати он назариёти мухталиф доранд, ки аз лобалои ашъорашон бар меояд. Мо зимни шарху баёни он назариёт андешаву афкори онхоро бо гуфтахои >?азин циёс^кардаем.
6
Боби мазкур фасли хурдеро тахти унвони «Хазин ва мух,ити адабии ^индустон» фарогир аст. Манзур аз ин фасл зикру тах^пил ва арзёбии афкору акдцаи нокдцони хамзамони З^азин роч,еъ ба ашъори у аст. Тибци маълумоти маъхазхои бокдшонда ашъори ^азин дустдорону мухолифони зиёде доштааст ва дар хусуси накди ашъори у асар^ои алох,идае таълиф гардида, ба гунае ки баъзе аз мух.ак.к.щини баъдй нокдцони шеъри ^азинро гурух,бандй х,ам намудаанд.
Боби дуввуми рисолаи мо ба пажух.ишу омузиши э^одиёти Хазин бахшида шудааст. Дамон гуна ки дар боло хотирнишон намудем, Дазини Лох,ич,й аз улуму фунуни замони хеш огох,иву иттилооти фаровон доштааст. Исботи ин номгуи китобх.оест, ки хдмчун осори насрии у зикр гардидаанд.
Дар фасли аввали ин боб мо нахуст пиромуни осори адабии мансури у сухан рондаем. Тибки навиштаи му^а^кицон, ^азин зиёда аз 54 асари илмй навишта аст. Вале чои таассуф аст, ки аз он э^ама осори гаронба^о ба *гуз исму маълумоти андак чизи дигаре бок.й намондааст. Зикри ин нукта бамаврид аст, ки х,амаи асарх.ои мансури бок.имондаи ^азин аз ниго^и фасохдгу салосат, циммату арзиш дар як поя к,арор надоранд ва з^ар асараш та^лилу баррасии ч,удогонаро талаб мекунад. Вале агар дар атрофи забони осори мансураш аз руи таълифи «Таърих ва сафарномаи Хазин» цазоват шавад, метавон нати^а гирифт, ки китоби мазкур гузашта аз ин ки тасвири ч,араёни рузгору мусофират^о ва го^номаи замони шоирро дар бар мегирад, дар айни замон намунаи олие аз насри дилангезу пурфасох.ати салиси форси мах.суб мегардад. Ва ин х,ак,ик.атест, ки дар огози асри XX аз ч,ониби устод Маликушшуаро Ба^ор хотиррасон шудааст.
Фасли дигари боби мавриди назар ба таз^лилу арзёбии осори манзуми Дазин бахшида шудааст. Мо дар мукдцдимаи ин фасл саъй намудаем ч,араён ва чигунагии огози пажу^иши олимонро дар бораи ашъори ^азин ва тадвину нашри ашъораш баён намоем ва баъдан бар мабнои нигоштах,ои худи шоир дар
7
атрофи замони ворид гардидани у ба арсаи шеъру шоирй ва гомх,ои нахустинаш дар ин ч,ода таваедуф намоем.
^олиби тавачдух, аст, ки разини Лох,ич,й х,ануз дар замони зиндагияш девони ашъорашро чанд дафъа худаш мураттаб сохта, вале ч,ои афсус аст, ки х,ар маротиб бар асари ч,ангу ошубхри хунину офатбор, ки гурехтану фирор^ои паёпайро ба бар доштаанд, он девонх,о аз байн рафтаанд. Фасли мазкур шарх,и муфассале пиромуни ин мавзуъ мебошад.
Пас аз баёни ин мавзуъ нахуст газалиёти у, ки к.исмати умдаи девони шоирро ташкил медихднд, аз лихрзи мавзуъ ва мундарич,а тахлилу баррасй гардидаанд. Дар ин к.исмат кушише карда шудааст, ки тааммук.у вуруди шоир дар ч,а^они ирфон ва назариёти шахсии ирфонии у арзёбй шавад.
Баъд аз газалиёт анвои дигари ашъори девони шоир аз к,абили мутафарри^от, рубоиёт ва цасоид та^лилу таджик; карда шуда аз онх,о нати^агири^ои зарурй низ сурат гирифтааст.
Боби саввуми рисола услуби э^одии разини Ло^и^й ихтисос дода шудааст.
Чй тавре, ки дар боло гуфта шуд, шоир намояндаи «сабки ^индй» буд ва дар хусуси шеваи шеъру к.адру манзалати ашъораш арзёби^ои мухталифу мутазод мав^уд аст. Аз ин ^их,ат, дар огози ин боб назариёти иддае аз нок;идон зикру чамъбандй шудааст. Сипае та^к;и»;и мухтасаре дойр ба мух,ассаноти адабии шеъри ^азин сурат гирифтааст. ^амчунин ба мабнои осори шоир фаслеро ба тахдикл таъсири шуарои пешин ба ^азин ч,удо намудаем. Калима ва таркиботи хоси шеваи ^азин фасли дигарест, ки дар асоси назариёти адабиётшиносони муосир сурат гирифтааст.
Дар зимни ин тахк.ик,от кушише рафта аст, то сах^му накдии калом и шоир дар густариши вожагонй ва маъноии забони форси то андозае таъин гардад. З^азин х,арчанд дар ^индустон дар му^ити Эрон к.арор дошт, вале ч,узъиёти он мухит тафовут^ои ба назар намоёне аз мух.ити Эрони он аерро дорад, ки дар ин хусус дар кисмати мазкур тавакдуф намудам.
8
Умуман, руи^амрафта, мо дар ин рисола саъй намудаем симои ^азинро х,амчун адиби чирадасту х,унарманд ва устоди сухани порей бар пояи осори у баён ва собит созем.
(¦
Б0БИ1. ВЛЗЪИ СИЁСЙ ВА МУ^ИМТАРИН ПАДИДА^ОИ АДАБИИ
ЗЛМОНИ ^ЛЗИНИ ЛО^ИЧЙ /. Вазъи сисей ва муцимтарин падидацои адабй
Онх.ое, ки дар риштаи адабиёти форси дар аерхои XVI — XVIII пажухишу тахдик, кардаанд, бар ин ак,идаанд, ки адабиёти форси дар тули асрх,ои мазкур рушду сабзиши чандоне надошт ва дак,ик,тараш барои адабиёти форси баъд аз он х,ама шукух.у ч,алоли пешин як даврони сукуту рукуд пеш омада буд. Мух,ак,к,ик,ин зимни баррасии х,аёти адабй ва осори манзуму мансури давраи ёдшуда ба он «сукути адабй» ва ё «инх,итоти адабй» номгузорй кардаанд (22,60).
# Вок,еият ин аст, ки ин танхо нук,таи назари олимони дохилй набуда,
ховаршиносони хорич,й низ ч,онибдори андешаи мазбуранд. Масалан, адабиётшиноси маъруфи англис Э.Браун зимни баррасии адабиёти форси дар замони ёдшуда асри XVIII-po аз нигох,и шеъру шоирй дастхолитарин давра мех,исобад. У аз чумла менависад: «Аз назари адабиёт шояд ин карн бехреилтарини к;арн^ои таърихи Эрон бошад. Зеро то он ^ое, ки нигоранда иттилоъ дорад, тан^о шеъри крбили муло^изае, ки дар ин давра ба вучуд омадааст, тарчеъбанди маъруфи ^отифи Исфа^онй аст...» (53, 252).
>^арчанд му^аедик, асри XVIII-po «к,арни бех,осилтарини» адабиёти Эрон
\> мешуморад, вале бо ву^уди ^амаи ин наметавонад аз зикри ду шоири фозил ва
ду тазкиранавису шахсияти бузурги ин давра разини Лох,ич,й ва Лутфалибеки Озар сарфи назар кунад. Номбурда хотирнишон месозад: «Аз суй дигар, ду адиби он замон, ки шахсан дар х,аводиси мусибатборе, ки дар аснои х,амлаи афгон ва пас аз он иттифок, уфтод, ширкат доштанд ва ду китоби муфассалу мустанад аз худ бач.о гузоштаанд, ки бо хондани онх.о шарх.и мабсуте аз он
!¦ ю
даврони таассуфбору пурошуб ба даст меояд. Ин ду тан иборат буданд аз
Шайх Мухаммад Алии ^азин ва Лутфалибек мутахаллис ба Озар» (53, 251).
Албатта, авомилу иллатхое, ки боиси нузули шеъру адаб гаштаанд, хеле зиёданд. Вале азбаски он омилхо дар бисер асар^ои мух.акдик.он мавриди баррасй карор гирифтаанд, мо аз такроран овардани онх,о худдорй намудем.
Бо вучуди ^ой доштани чунин вазъ Мухдммад Алии ^азин яке аз
намояндагони ба назар намоёни ахли илму адаби ин давраи Эрон буда, аз х,ар
(* цщат шоистаи таэдику омузиш мебошад. Муайян намудани хусусият^ои
э^одиёти ^азин ба хадлу фасли бисер гирехдои то хрл ^ал нашуда ва мушкили
таърихи адабиёти к.арн^ои охири Эрон имконият фарохам овард.
Бинобар ин мо зарурат ва мух.им будани ин вазъият ва ахамияти э^одиёти Дазинро барои таърихи адабиёти Эрони к.арни XVIII ба эътибор гирифта, к,арор додаем, ки рисолаи худро ба таэдику та^лили ^аёту осори ин шоир ва донишманди маъруф бубахшем. Бояд ёдоварй кард, ки дар ин чода ба мо пеш аз хама осори худи муаллиф имконият медихад ва мадад мерасонад. Аз ин нуктаи назар, махсусан «Таърих ва сафарномаи Хазин» (57) ном асари у бисер мух.им ва чолиби дикдат мебошад. Аз ин ^ост, ки мо х,ангоми омузишу та^к.ик;и хаёт ва э^одиёти ^азин асосан, ба осори у муро^иат менамоем. Аммо дар баробари ин дар мавридхои зарурй барои ^алли ин ё он масъала ва ё тасдику радди фикр аз дигар маъхазхо ^ам истифода хох.ем бурд.
^олиби тава^^у^ аст, ки замони зиндагии Шайх Мух,аммад разини Ло^и^й аз ниго^и сиёсй яке аз пурошубтарин ва нооромтарин давра^о ма^суб мешавад. . Зиндагии Хазин мусодиф ба даврае буд, ки ^укумати Сафавия ру ба инк.ироз
оварда буд ва шукуху ша^омати пешини худро аз даст медод. Ро^еъ ба ! хукумату хонадони Сафавия тадкицотхои зиёде дар дохилу хорич сурат
гирифта, вазъи Эрон дар он рузгор ба таври муфассал баён гардидааст. Аммо | лозим донистем, ки барои дуруст дарк намудани лахзах,ои хаёту хусусият^ои
э^одиёти ^азин ва вазъи илму адаб ба таври хеле мухтасар дойр ба таърихи хонадони Сафавия тавакдуф намоем. Дар вок.еъ пайдоиш ва зухури хонадони
^ 11
Сафавй дар асри XVI барои кишвари Эрон ва мардуми он хрдисаи мухими таърихй хисоб мешавад (53). Зеро ба сари кудрат омадани Сафавия имконият дод, ки мардуми Эрон дар мукрбили душманони ягонаи Эрон дар партави таълимоти мазхабй муттахид шаванд ва истиклолияти Эронро хифз намоянд.
Ба к,авли Э.Браун «силсилаи Сафавия ин ифтихори бузургро дошт, ки аз Эрон «миллате дубора» мустацил, худмехвар, пуркудрат ва мавриди эхтиром бисозад, ки марзхои он дар замони подшох,ии Шох, Аббоси Кабир бо марзх/эи императории Сосонй баробар буд» (53, 16-18).
Яке аз муаррихони муосири Эрон Панохии Симнонй дар асари худ, ки ба давраи хукумати Нодиршо^ ихтисос дорад, нигохи ич,молие ба пайдоиш ва сабабхои фурупошии силсилаи Сафавихр меандозад. Номбурда маводи фаровони таърихй ва ривоятиро мавриди баррасй к,арор дода, чунин натич,а мегирад, ки хукумати Сафавиён дар заминай х,аводису руйдодхри мухталифи
4 сиёсиву ичдимой, иктисодиву мазхабй ба ву^уд омад. Ба ак,идаи муаллиф
нахустин фармонравоёни ин хонадон шайхони соддае буданд, ки ба умури сиёсат сэру коре надоштанд ва танхр бо иззату э^тироме, ки мардум ва пайравони он^о ба эшон зо^ир мекарданд, к,аноат мекарданд. Аммо бо мурури замон вазъияти сиёсй дар хоки вилоятхрву шахрхои гуногуни Эрон тагйир ёфт ва шароити мусоиде барои хонадони мазкур пеш омад, то ба сари к,удрат биёяд. Ро^еъ ба авлоду ач,доди Сафавиён маълумоту иттилооти фаровоне дар даст аст, ки вобаста ба такрзои мавзуъ дар мавридх,ои зарурй аз онхо ёдоварй ва истифода бурда хохад шуд. Маълум аст, ки шох. Исмоили Сафавй, ки дар
j^b таърих ^амчун бунёдгузори давлати Сафавй шинохта шудааст, худро аз авлоди
х,азрати Алй ме^исобад. Аммо мувофик;и пажу^иш^ои тозае, ки дар атрофи ин хонадон сурат гирифтаанд, Шайх Сафиуддин, ки сулолаи Сафавия номи худро
! аз исми у гирифтааст, ки дар асл суннимазхаб будааст. Вале шохони Сафавй ба
хотири он, ки мардуми шиамазхабро ба тарафи худ чалб кунанд ва давлати Эронро аз дахолату хуч.уми давлат^ои пурцуввати суннимазхаби хамсоя эмин
V* 12
нигох, доранд, ба таърихнигорон дастур медоданд, ки дар осори худ ах^пи ташаюъ будани онх,оро зикр намоянд. (55,25).
Гузашта аз ин, шох,они Сафавй баъди ба сари к,удрат омаданашон кушиш мекарданд то оини ташаюъро ба пайравони дигар мазх,абх,о х,ам тах,мил намоянд. Масалан худи шох, Исмоили Сафавй баъди ба даст овардани давлат алорагми саъйи мусташорони худи мазхдби «ташаюъро ба мардуми Табрез тах^мил кард» (53,35). Номбурда зимни поксозии хоки Эрон аз вуч,уди Окдуюнлу ва дигар душманони точ,у тахти худ ба хунрезихри зиёде даст зад ва дар бархе аз вилоёту шах,рх,о мардуми суннимазх,абро к,атли ом намуд. Шох, Исмоил них,оят саффоку хунхор буд. Масалан, соли 1510 х,ангоме ки байни лашкари вай ва сипох^и Шайбонихон набарде шадид сурат гирифт ва Шайбонихон кушта шуд, Шох, Исмоил дастур дод, то насади уро пора - пора кунанд, сарашро пуркох, намоянд ва ак,соми танашро ба гушаву канорх,ои
т мамлакат бифиристанд (53, 75). Албатта, ин вок,еах,о як сах,ифаи кучаке аз
аъмоли фо^иабори шох, Исмоили Сафавй мах,суб мегардад. Вале ба х^амаи ин нигох, накарда, х,укумати у х,амчун маз^ари бунёду зу^ури х,окимияти миллй шинохта шудааст.
Мувофик,и маълумоти мух,ак,к.ик,ин нузулу пастравии ахлоции сулолаи Сафавия аз огози салтанати Шох, Исмоили Дуввум шуруъ мегардад. Тавре ки маълум аст, ин Шох, Исмоил муддати зиёда аз 20 сол бо амри падараш зиндонй буд. Баъди ба сари к,удрат омадан ба амри у тамоми бародаронаш ба к,атл расонда мешаванд, то x,e*j як аз онхр даъвои тахту точ, накунанд.
^ Пас аз Шох^ Исмоили Дуввум бародараш Шох, Мух,аммад Худобанда
ч,онишини у гардид. Мувофик,и ахбори муаррихон у марде буд девонаавзоъ ва беирода. У х,ам мисли шох,и пешин ба нияти он ки касе аз наздиконаш даъвои тахту точ, надошта бошад, фарзандони худашро кур мекунад. Шояд дар замони х,еч[ хонадони х,укмроне ба мисли давраи Сафавия х,окимият ва тахту точ, то ин дарач,а ба бародаркушиву фарзандкушй даст назада бошанд. Даврони х/жимияти Шох, Мух,аммад Худобанда низ них,оят кутох, буд. Баъд аз вай
13
бародари дигараш Сафй Мирзо вориси тахту точ, гардид. Номбурда нахуст писари калонии худро, ки дар байни мардум нуфузу эътибори зиёд дошт, аз байн бурд ва баъд аз он писари дигари худро комилан кур кард. V ба ин хам крнеъ нагардида ба чашмони ду писари дигараш хам мил кашид. Ок,ибат кор ба ч,ое расид, ки у барои тахту точ,и худ ворисе пайдо карда наметавонад ва «ба ночор сарири салтанатро ба наваи сагири худ Сафии Аввал, ки кудаки беистеъдод буд, супурд (55, 17). Гузашта аз ин, махз аз давраи шох,и мазкур шуруъ намуда, минбаъд шохзодагон ва ч,авонони хонаводаро дар харам парвариш медоданд, то иртиботу алок,аи мустак,им ба мардум ва атрофией надошта бошанд. Равшан аст, ки шароити мураффахи харамсаро ч,авонони беиродаву безавк,у салик,аро ба воя мерасонд, ки онх,о хатаре барои шох, эч,од карда наметавонистанд. Вале агар ба нигох, кушише аз ч,ониби онх,о барои дарёфти тахту точ, сурат мегирифт, фавран бо дастури шох. кур карда мешуданд (55,17). Баъд аз шох Сафии Аввал (1629-1642) Шох. Аббоси Сонй (1642-1666) бар тахти салтанат нишаст. Номбурда ба майнушй ва бодагусорй алоцаи зиёд дошт ва окибат хам курбони хамин одат гардид. Э.Браун аз к,авли таърихшинос Крусинский рочеъ ба шахсияту макрми Шоу, Аббоси Дуввум чунин навиштааст: «Дарчанд дар нушидани шароб ифрот мекард ва тахти таъсири он чанд амали золимона анч,ом дод ва шабгардихое кард, ки хакдан дархури маломату сарзаниш аст, аммо хак,икатан, дар замони салтанаташ нишон дод, ки лоики точ,у тахт аст. ^ар к,адар дар кори салтанат пеш мерафт, раоёяш бештар уро дуст медоштанд ва хамсоягонаш бештар аз у вахшат мекарданд» (53, 120).
Пас аз у фарзандаш Сафй Мирзой Дуввум аз ч,ониби атрофиён ва бузургони мамлакат ба шохй баргузида шуд, ки баъдан номашро тагйир дода, худро Шох, Сулаймон (1666-1694) номид. V низ мисли пешгузаштагони худ тундхуй, сангдил ва шаробхур буд. Замоне, ки мает мешуд, хеч, яке аз ^амнишинонаш наметавонист худро эмину бехатар эхеос кунад. Хурдтарин ранч^иш метавонист, боиси марги чанд тан аз мардуми бегунох, шавад. 1^атли ва^шатбори ^амсараш намунае аз вахдюнияти у мебошад.
Дар замони салтанати ин х,укмрони зулмпешаи берах,м «дастх,о, пойх.0, димогх/) ва гуыщо ба дастури у бурида мешуданд ва чашмх.о аз х.адак.а берун оварда мешуд ва зиндагони^о фидои кучактарин х,аваси у мегардид. Шахсе, ки дар огози мачлиси бодахох,иву х,арзагй беш аз дигарон мавриди таваччух,и у буд, маъмулан дар охири х,амон мачлис ба курбонгох. мерафт. Дар замони ин шох, буд, ки Эрон ру ба инхдтот рафт» (53, 120).
Бархе аз мух,ак,к,ик,ин Шох, Сулаймонро охирин шох,и хонадони Сафавй '* шинохтаанд. Зеро х,арчанд баъд аз у х,ам подшох,оне будаанд, вале он^о х,аргиз
истицлолияти сиёсй надоштаанд ва бозичаи дасти Нодиршохд Афшор буданд.
Дар бораи бепарвоии у нисбат ба умури давлатй ва сиёсй, лок,айдй ва бесалох,иятияш ^. Шомлу чунин менависад: «Вакде шайх Алихони Зангона (вазири аъзам) уро мутава^е^ карда буд, ки чун гирифторих,ои сиёсии туркони усмонй дар Урупо тамом шуда, баъид нест, ки дубора ба Эрон битозанд, бо камоли хунсардй дар посухи у гуфта буд: Дарчй мехох,ад, бишавад, моро Исфах,он кифоят мекунад» (53, 121).
Албатта, гурух.^ое, ки Шох, Сулаймонро и^ота карда буданд, ба хотири манфиату суди худ саъю кушиши фаровон ба харч додаанд, то баъд аз марги у шахсеро ба руи кор биёранд, ки сах^пангортару майгусортар ва беиродатар аз Шох, Сулаймон бошад. Интихоби он^о бар сари писари калонии Шох, Сулаймон -Султон Дусайн карор мегирад, ки ин ба соли 1694 мелодй рост меояд.
Хамин тавр, ба сари кудрат омадани Султон ^усайн «даврони а^ибу гамбор дар таърихи Эрон огоз шуд» (54, 48) ва инк;ирози давлатй Сафавих,о низ ба таври куллй дар х.амин давра огоз гардид.
U
Баъд аз овардани маълумотномаи кутох,е ро^еъ ба таърихи зух,уру рушди хонадони сафавиён бамаврид хохдц буд, ки вазъи ик;тисодии Эрони замони х.укмронии Султон Дусайнро х,ам аз назар гузаронем. Баёни ин масъала аз он чи^ат мух.им аст, ки зиндагй ва фаъолияти разини Лот^ичй дар з^амин давраи таназзулу инх,итоти х^окимияти Сафавй чаРасн ёфтаанд. Донишманди ну^тасан^и Эрон Забех,улло Сох^ибкор дар мук,аддимаи ба девони
15
навиштааш чунин хотирнишон месозад: «разини Лохич,й дар замоне мезист, ки хукумати 250 солаи Сафавй умраш ба поён омада ва харч,у мар^у ошуб саросари Эронро фаро гирифта ва Исфахон, ки дар ахди пешиниёни Султон ^усайн гахвораи илму хунар ва осимаи шеъру адаб махсуб мешуд, равнак,и пешинро аз даст дода, ба к,онуне аз ошуфтагиву фасод мубаддал шуда буд. Ситами шохи бетадбиру бекифоят ва фасодии дарбориён ва уммоли берахми хукумат хамаи мардумро ба сутух^ оварда ва ч,ону молу харими инсонхо дар маърази тач,овузу табохй к,арор гирифта буд» (58,14).
Яке аз сабабхои ин тач,овузу паршикастагй сиёсати андозу молиётии шохонй сафавй буд. Мувофик,и иттилои таърихшиносон, махсусан сиёсати молиёти то?; Султон ^усайн токдгшикан буд. Бочу хиро^, хусусан барои мардуми дехот, косибон ва савдогарон руз аз руз афзоиш меёфт. >^амаи ин сабаб мешуд, ки пояхои хурди иктисодй ва хо^агии дехк,онон, ки манбаъхои асосии даромади давлат шумурда мешуданд, ру ба касодй ниханд, де^оту рустохо хароб шаванд ва истехсоли молу савдо кохиш ёбад. Бар асари ин ахвол муборизаи табацотй тезу тунд мешуд ва мав^и ошуфтагиву норизогии мардум боло мегирифт. Аз ин вазъияти ба вукуь пайваста истифода карда, бисере аз хамсоягони Эрон мисли русхо, туркони усмонй ва афгонхо ба хоки Эрон хамла ва тохту тоз^о менамуданд.
2. Зиндагии разини
Дар чунин як давраи ноорому номусоид ва пурташвишу хароб разини Лохич,й дар соли 1692 дар Исфахон по ба арсаи вуч,уд гузошт. Номи пурраи у тибк,и навиштаи худи вай ва иттилои дигар пажухишгарони осораш Шайх Абулмаолй Мухаммад маъруф ба Алй буда, ^азин тахаллуси адабии у мебошад. ^азин дар «Таърих ва сафарномаи ^азин» ном асараш хотирнишон месозад, ки аслу насаби у ба хаждах^ восита ба Шайх Зохиди Гелонй, ки пиру муршиди рохи тарик,ати Сайд Сафиуддини Ардабилй буд, рафта мерасад. Номи
16
падараш Абутолиб буда, ак,вому табораш дар Гелону Осторо ва Лохич,он сукунат доштанд. Бештари ачдод ва пешгузаштагони Хазин донишмандону фозилони замони худ буданд ва дар илму так.вову ирфон малому мартабаи ба назар намоён доштанд.
Падари Хазин - Абутолиб хангоме ки бист сола будааст, барои фаро гирифтани илму дониш тарки зодгохи худ намуда, ба Исфахон омадааст ва дар ин шахри к,адимй мук,имй гардидааст. Абутолиб дар хамин шахр бо модари Хазин издивоч, мекунад ва аз онхо чахор фарзанд таваллуд мешавад. Мухаммад Алии Хазин фарзанди хурдтарини хонавода мебошад. Тибк,и навиштаи Хдзин падараш аз тамоми улуми замонааш бахравар буда, китобхонаи калони дорой 5000 ч.илд китоб доштааст.
Мухаммад Алии Хазин бо рохнамой ва хидояти падараш дар синни чахорсолагй ба тахсил шуруъ мекунад ва дар арзи ду сол хондану навиштанро ёд мегирад. Баъди тахсили мактаб ва фаро гирифтани хатту савод Хдзин ба омухтани риштахои гуногуни илму адаб аз к,абили сарфу нахв, фик,ху мантик;, адабиёт ва нозукихои шеъру шоирй машгул мегардад. "У аз айёми хурдсолй ба шеъру шоирй дилбастагии зиёде зохир месохт. Аммо падараш кушиш мекард, ки пеши рохи шавци зиёди уро ба шеър бигирад: «Устоде доштам - менависад Хазин, аз закову шавк,и ман таачдуб мекард ва та^син мефармуд... Чун табиат мавзун буд, аз шеър лаззати мавзуне меёфтам ва ба гуфтан майл мешуд ва муддате махфй буд. Чун устод муталлеъ шуд, маро аз он манъ намудй ва волиди мархум низ муболига дар тарки он доштй ва маро сарфи табиат якбора аз он мумкин набуд. Чизе, ки вориди хотир мешуд, менавиштам ва пинхон медоштам» (57, 7).
Хазин дар синни хаштсолагй дар назди Малик Хусайн Ь^ории Исфах.онй ба омузиши илми та^вид шуруъ намуд ва сипае та^силро назди шайх Халилуллохи Толик,онй идома дод. Пас аз ин ^азин дар солхои 1704-1705 назди падараш «Шархи ^омй бар кофия», «Шархи Низом бар Шофия» ва осори таълимии он давраро меомузад. |
