Кереш
Татар теленец фэнни стиле куп гасырлар буена формалашып, калыплашып килгэн. Фэлсэфи, дини, фэнни китаплар язылган, кайбер китаплар гарэпчэдэн, фарсы теленнэн татарчага тэржемэ ителгэн. Болгар дэулэтендэ куп галимнэр булуы, фэнни хезмэтлэр язылуы турында
<% мэгълуматлар бар, мэсэлэн, тарихчы-галим Якуб Ногмани XII гасырда
"Болгар тарихы"н язган; тел белгече пэм табиб Эхмэт Болгари, дин галиме пэм философ Хэмит Идрисилэр шушы елкэлэрдэге хезмэтлэре белэн билгеле [Ногманов Р.Г., 1992, б. 33-34]. Безнец кеннэргэ килеп житкэн таш язмалары Болгар дэулэтендэ югары катлам вэкиллэренец генэ тугел, э гади халыкныц да грамоталы булуы, ягъни укый-яза белуе турында
I* сейлилэр [Фэхретдинов Р.Г., 1984, 6.84]. Бу эш Алтын Урда чорында да
дэвам итэ, Казан ханлыгы оешкач, тагы да усеп китэ. "Казан ханлыгында, башка стильлэр белэн беррэттэн, фэнни эдэбият теле дэ нык ускэн. Ченки бу чорда терле фэннэргэ — философия, тарих, тел белеме, тэрбия, юриспруденция, математика, медицина, география, кук ж;исемнэре фэннэренэ караган хезмэтлэр язылган" [Хаков В.Х., 1993, б. 79]. XVIII
¦ йездэ пэм XIX йез башында татар теле гыйлемен пэм тарих фэнен устеру
елкэсендэ зур эшлэр башкарыла. Шул юнэлештэ Хэлфиннар тудырган хезмэтлэр, Тажетдин Ялчыголньщ "Тэварихы Болгария" эсэре дэ, тасвири-фэнни стиль узенчэлеклэренец усеп, формалашып килуен курсэтэ [Хаков В.Х., 1970, б. 36]. Татар халкыньщ XVIII гасыр - XX гасыр башында татар иж;тимагый тормышында пэм аныц мэдэнияты тарихында зур роль уйнаган, узлэренец фэнни хезмэтлэре пэм купкырлы эшчэнлеклэре белэн дан казанган, татар эдэби телен пэм фэнни стильне устерудэ гаять куп елеш керткэн шэхеслэре бар, мэсэлэн, Г.Курсави, К.Насыйри, Ш.Мэржани, И.Гаспринский, Ш.Култэси, Г.Баруди, Г.ИбраЬимов, Р.Фэхретдинов,
6
Г.Алпаров, Х.Габэши, Э.Максуди, С.Максуди, Ф.Кэрими, Й.Акчура, Ь-.Атласи, С.Кукляшев, Д.Вэлиди h.6. Ассызыклап утэргэ кирэк: XIX йез ахырында, XX йез башында татар теленец фэнни стиле функциональ юнэлештэ усеп китэ.
XX гасырныц 20-30 нчы елларында, ягъни совет власте урнашкач, татар телен дэулэт теле буларак гамэлгэ кую буенча зур эшлэр башкарыла. Бу чорларда татар телендэ терминнар тезу очен кабул ителгэн карарлар нигезендэ, Гыйльми узэк тарафыннан бик куп фэннэрнен, атамалары тезелэ пэм шул атамалар буенча куп сандагы дэреслеклэр, гыйльми эсэрлэр, фэнни-популяр китаплар пэм терле елкэлэр буенча терминологик сузлеклэр мэйданга чыгарыла; мэктэплэрдэ, кайбер югары уку йортларында ана телендэ терле фэннэр укытыла башлый [Кириллова З.Н., 2000, 6.100-105]. 1937 нче елда Татарстан АССР да 13 югары уку йорты пэм 54 техникум эшли. Биредэ 22 мецгэ якын студент белем ала, , шуларныц 4,5 меце, ягъни 20 % ы татар студентлары була [История
Татарстана, 1998, с. 163].
Кызганычка каршы, сугыш елларыннан соц, формалашкан татар
теленец местэкыйль фэнни стиле усешендэ сулпэнлек башлана. "Фэнни
стиль ижтимагый фэннэр елкэсендэ генэ сакланып кала. Анда да тарих
дэреслеклэре русча языла, хэтта эдэбият Ьэм тел гыйлеме буенча да куп
_ санлы хезмэтлэр дэ русча басылып килде" [Сафиуллина Ф.С., 1997, б. 62].
Хэзерге вакытта татарча фэнни стиль тернэклэнеп килэ. Татар мэктэплэрен, гимназиялэрне тэмамлаучыларга югары уку йортларында да татар телендэ белем алу мемкинлеге биру ечен, тепле пэм гыйльми яктан тирэн эчтэлекле, хэзерге заман талэплэренэ ж;авап бирерлек уку дэреслеклэре, эсбаплары пэм методик курсэтмэлэр хэзерлэу проблемасы $ килеп басты. Бугенге кендэ тарих, фэлсэфэ, эдэбият белеме, тел белеме
буенча гына тугел, э тегэл фэннэр буенча да тирэн эчтэлекле фэнни хезмэтлэр денья курэ башлады. Шул унайдан хэзерге татар эдэби теле фэнни стиленец лексик, грамматик пэм стилистик узенчэлеклэрен ейрэну
гаять мепим бер проблема булып тора. Гомумэн, стильлэр системасында фэнни стильгэ аеруча эпэмият бирергэ кирэк, ченки "фэнни стиль, нигездэ, телнец танып-белу вазыйфасын яшэтэ" [Бзширова И.Б., 2000, б. 15]. Фэнни стиль бугенге кенгэ кадэр татар филологиясендэ аз ейрэнелгэн елкэ булып кала бирэ.
Фэнни стиль - "чынбарлыкны (табигать, ж,эмгыять, ац-акыл h9M тел-сейлэм системаларын) танып-белу ечен барлыкка килеп, ац-акыл тарафыннан кабул ителгэн махсус сейлэм тибы. Вазыйфасы - теге яки бу фэн тармагына хае булган кануннарны барларга, андарга пэм ацлатып бирергэ ярдэм итэ торган хосусый тешенчэлэр пэм аларньщ телдэ чагылыш тапкан атамалары - терминнар ярдэмендэ барлыкка килэ пэм бирелэ торган фикерлэрне логик эзлеклелектэ иншалау" [Бэширова И.Б., 2000, б. 14].
Фэнни стильнец жанр терлелеге пэм фэн теренец характеры (тегэл, юктимагый, гуманитар) белэн дэ билгелэнмэгэн, фэнни стильне характерлый торган узенчэлеклэр системасы бар. Шул ук вакытта фэнни стильдэ узлэренец максат-бурычлары, язылу стиле белэн аерылып торган терлэрне дэ булеп карыйлар: саф фэнни стиль, фэнни-укыту стиле пэм л? фэнни-популяр стиль. Элеге терлэр узлэренец "композицион тезелеше ягыннан да, суз сайлау, жемлэ тезу Ьэм менэсэбэтне белдеру жэпэтеннэн ^ дэ аерымлана" [Бэширова И.Б., 2000, б. 15]. Соцгы елларда стилист
галимнэр тарафыннан фэнни стильнец фэнни-информатив тере дэ аерып куреэтелэ. "Бу яктан килеп Караганда, татар теленец фэнни стиле эле ейрэнелэ-тикшерелэ башламаган, эмма актуаль бер елкэ булып тора" [Бэширова И.Б., 2000, б. 15].
Бугенге кендэ рус теленец фэнни стиле шактый ейрэнелгэн
ф стильлэрнец берсе булып тора. Бу елкэдэ куренекле тел белгечлэре
М.Н.Кожина, Е.А.Зверева, Н.В.Кириченко, Г.С. Коляденко, О.А.Лаптева,
М.Н.Котюрова, Н.Н.Митрофанова, Н.М.Разинкина, Е.А.Рейман,
М.П.Сенкевич, Е.С.Троянская, Н.П.Шумарова h.6. фзнни стильне терле яссылыкта тикшерэлэр.
Татар милли эдэби телендэ фэнни стильнец стиль буларак формалашуын пэм аныц борынгы чорлардан ук килуен бик куп галимнэр раслый.
50 нче еллар башында Л.^элэй узенец кулъязма хэлендэ калган лекциялэрендэ фэнни стильнец теп курсзткече булган терминнар турында мэгълумат бирэ [Ж^элэй Л., 1958]. Элеге проблеманы алга таба Ф.Фасеев устерэ. Ул татар теле фэнни стиленец терминологиясен монографик планда ейрэнэ [Фасеев Ф.С., 1969, 641 б.].
Х.Р.Курбатов узенец купсанлы хезмэтлэрендэ фэнни стильне, язма сейлэм стильлэренец берсе буларак, хэзерге татар эдэби теленец стилистик системасында бер тармак дип карап ейрэнэ, фэнни стильгэ хае теп узенчэлеклэрне билгели [Курбатов Х.Р., 1956, 176 б.; 1971, 192 б.; 2002, 199 6.].
В.Х.Хаковныц хезмэтлэрендэ [Хаков В.Х., 1961, 150 б.; 1970; 1993, 322 б.] фэнни стиль, татар теленец башка функциональ стильлэре белэн берлектэ, татар милли эдэби теленец барлыкка килуе пэм усеше т аспектында экентекле итеп тикшерелэ.
С.И.Ибрапимовныц хезмэтендэ [Ибра1шмов СМ., 1989]. функциональ стильлэр турында белешмэ бирелэ.
Соцгы елларда денья кургэн хезмэтлэрдэн Ф.С.Сафиуллинаныц фэнни стильгэ хае булган теп лексик, грамматик узенчэлеклэрне билгелэгэн [Сафиуллина Ф.С., 1997, б. 62-66] пэм И.Б.Бэшированыц татар телендэ стиль тешенчэсенец кулланылыш тарихын, фэнни стильнец ейрэнелу дэрэжэсен чагылдырган, пэрбер функциональ стильнец табигате Ьэм вазыйфасын билгелэугэ багышланган [Бэширова И.Б., 2000, б. 12-15] мэкалэлэре игьтибарга лаек.
Фэнни стильнец теге яисэ бу елкэлэренэ багышланган (югарыда саналып кителгэн) хезмэтлэр эшебезнец теп теоретик материаллары булып торалар.
Фэнни стильнец теп билгесе булып сузлек составында терминнарньщ куплеге санала. Терминнар логик формалашкан тешенчэлэрне белдеру ечен хезмэт итэлэр Ьэм зур кулэмле логик мэгълумат алып килэлэр [Сафиуллина Ф.С, 1997, 6.63]. Фэн теренэ яисэ укучылар контингентына карап, аларныц саны терлечэ булырга мемкин. Белгечлэрне куз алдында тотып язылган хезмэтлэрдэ терминнар пэм гомумфэнни сузлэр купчелекне тэшкил итэ. Гомумфэнни яисэ гомумкулланылыштагы лексиканыц кулланылыш дэрэж;эсе шулай ук хикэялэунец нинди тере естенлек алуга да бэйле. Мэсэлэн, хикэялэу елешендэ гомумкулланылыштагы сузлэр кубрэк булса, фикер йерту елешендэ терминнар зур активлыкка ия. Фэнни хезмэтнец терле композицион елешендэ дэ кулланылышта аерма бар: гомумкулланылыштагы сузлэр кереш елештэ кубрэк булып, йомгакта исэ азрак кузэтелэ. Исэплэулэр тегэлрэк булсын ечен, тикшерелэ торган текстларныц кереш пэм йомгак елешлэре алынмады. -,
Гомумкулланылыштагы пэм китапча сузлэр телнец башка функциональ стильлэрендэ дэ кулланыла, терминологик сузлэр исэ нэкъ менэ фэнни стильнец характерлы узенчэлеге булып тора, шунлыктан башка стильлэрдэ кулланылган терминнар фэнни стиль элементлары итеп кабул ителэ.
Татар телендэ гасырлар буе усеп килгэн терминнар системасы К.Насыйри [Насыйри К., 1975, б. 7-99], З.Вэлиуллина [Вэлиуллина З.М., 1953], Ф.Фасеев [Фасеев Ф.С, 1969, 200 б.] тарафыннан ейрэнелгэн, аныц формалашу тарихы, усеше, узгэреше, системасы тикшерелгэн, 20-30 еллардан алып дистэлэгэн сузлеклэр басылып чыкканлыгы мэгълум, мэсэлэн, "Русча-татарча математика терминнары сузлеге" [1970], Сафиуллина Ф.С. "Татарча-русча тел белеме терминнары сузлеге" [1998,
10
127 б.], Габдуллин Г.Г., Хуэкиэхмэтов Э.Н. "Ацлатмалы педагогик сузлек" [1997, 151 б.] хезмэтлэре шундыйлардан. Татар теленец фэнни стилендэ терминология формалашу узе бер зур проблема булуын истэ тотып, бу елкэдэ хезмзт куйган В.Х.Хаков хезмэтлэрен курсэту урынлы булыр. Соцгы елларда теге яисэ бу елкэгэ караган терминнарны ойрэнугэ багышланган махсус фэнни хезмэтлэр денья курде [Хайруллина А.Г., 1996, 20 с; Сабирова Р.Г., 1995, 33 с; Шамсутдинова P.P., 2001, 187 с; Габдрахманова Л.Г., 1999, с. 70-75].
"Термин фэнни танып-белу нэтижэсе булып санала, шуца курэ аца фэнни-техник тошенчэлэрне иц югары дэрэжэдэ гомумилэштеру, атау, сузнец мэгънэсен бик нык чиклэу вазифасы хае. Ьэр фэннец, Ьэр профессиянец терминнар жыелмасы терминология дип атала" [Сафиуллина Ф.С., 1999, б. 125]. Анализланган текстларда математика, механика, тел гыйлеме Ьэм педагогика терминологияеенэ караган сузлэр тикшерелде.
Математика Ьэм механика фэннэренэ караган хезмэтлэрдэ символларньщ куп булуы кузгэ ташлана. Физика-математика фэннэренец иц эЬэмиятле компоненты булып математик символика санала. Бу...% символика фэнни тошенчэлэрне абстракциялэунец иц югары баскычын чагылдыра. Математик символика халыкара характерда була Ьэм терле халыкларныц шул стильлэрен якынлаштыра, бу стиль терендэге башка чараларныц да катгый Ьэм объектив булуын талэп итэ [Сафиуллина Ф.С., 1997,6.63].
Символлар, гадэттэ, латин теленнэн алына. Латинизмнар тормышньщ сэяси-ижтимагый Ьэм фэнни-техник елкэлэрендэ эЬэмиятле роль уйныйлар. Математика, химия, астрономия, медицина, биология, щ педагогика, тел белеме фэннэрендэ кулланылган интернациональ
терминнарньщ кубесе латин теленнэн алынган. Символлар да узлэренец табигатьлэре белэн интернациональ. Фэнгэ караган символларньщ Ьэрбер телдэ торлечэ билгелэнуе, фэндэ ацлашылмаучанлыкларга китерэчэк,
11
ченки фэн изоляция хэлендэ яши алмый, ул бетенденья фэн Ьэм техника казанышларыннан файдаланып киц усеш-узгэреш кичерэ.
Хезмэтебезнец максаты хэзерге татар эдэби теле фэнни стиленец лексик-грамматик узенчэлеклэрен монографик планда ейрэнудэн гыйбарэт. Фэнни стильней, узенчэлеклэре, нигездэ, морфологик яссылыкта каралды, шул ук вакытта теге яисэ бу суз теркемнэренэ караган сузлэрнец лексик-семантик теркемнэренэ дэ, аларньщ текстлардагы лексик-семантик Ьэм синтаксик функциялэренэ дэ игътибар бирелде.
Куелган максатка ирешу юлында тубэндэге бурычларны утэу куздэ тотыла:
— фэнни стильдэ кулланылган билгеле бер суз теркемнэренэ караган сузлэрне туплау, системага салу; аларныц кулланылыш ешлыгын билгелэу;
— барлык суз теркемнэренэ Ьэм аларныц грамматик категориялэренэ функциональ анализ ясау;
— суз теркемнэренец лексик-семантик теркемчэлэрен билгелэу;
— фэнни стильгэ хае форма ясагыч Ьэм сузьясагыч кушымчаларны билгелэу;
— тикшерену нэтюкэлэрен татар теленец матур эдэбият стиле белэн чагыштыру, уртак Ьэм узенчэлекле якларын ачыклау.
Фэнни стильнец морфологик узенчэлеклэрен тикшеру ечен теп чыганак буларак фэнни-укыту характерындагы тубэндэге хезмэтлэр алынды: 1) Камалов А.З. "Теоретик механика" (1996), 2) Хэйруллин С.Х., Хэйруллин Р.С. "Математик анализ курсы" (1998), 3) "Татар грамматикасы" (1 т.) (1998), 4) Хужиэхмэтов в.Н. "Педагогика" (1998). Чыганаклардан тупланган картотека 58 480 берэмлек тэшкил итэ. Тикшеру барышында мисаллар чыганакларныц тубэндэ бирелгэн тэртибе белэн куреэтелэчэк, мэсэлэн, Гюльден теоремалары (6, б. 117), ноктаныц тирэлеге (2, б. 19), ягъни беренче сан чыганакларныц тэртибен, э икенче сан бит санын белдерэ.
12
Хэзерге татар эдэби теле фэнни стиленец лексик-грамматик узенчэлеклэрен анализлау барышында лингвистик метод пэм
алымнардан, аерып эйткэндэ, функциональ-стилистик, чагыштырма, тасвирлау, статистик методлардан комплекслы рэвештэ файдаланылды. Фэнни стильней, теге яки бу узенчэлеклэре татар теленец башка функциональ стильлэре (монолингвистик метод) пэм рус теленец фэнни стиле белэн чагыштырып (билингвистик метод) каралды.
Диссертациянец фэнни-методологик нигезен пэм теоретик базасын Н.А.Баскаков, Э.В.Севортян, А.М.Щербак, Б.А.Серебренников кебек тюркологлар; М.Н.Кожина, Н.М.Разинкина, А.И.Ефимов, М.П.Сенкевич, Е.С.Троянская, О.Д.Митрофанова, Е.А.Рейман кебек рус теле белгечлэре; татар теле грамматикасы пэм стилистикасы усешенэ зур елеш керткэн К.Насыйри, Д.Вэлиди, Г.Алпаров, В.Н.Хангилдин, Л.Дэлэй, М.З.Зэкиев, Х.Курбатов, Х.Ш.Гарданов, Д.Г.Тумашева, Ф.С.Сафиуллина, Ф.М.Хисамова, В.Х.Хаков, Ф.Э.Ганиев, И.Б.Бэширова, Ф.Ю.Юсупов h.6. галимнэрнец фэнни-теоретик тэгълиматлары тэшкил итэ. Ф.М.Хисамова, Б.И.Бэширова, В.Гарифуллин, Л.М.Ризвановаларныц функциональ стильлэрнец билгеле бер терен тикшеругэ багышланган хезмэтлэре диссертациянец эш юнэлешен билгелэудэ теп материал, этэргеч нигез булып тордылар.
Эшнец фэнни яцалыгы хэзерге татар эдэби теленец фэнни стилен морфологик яссылыкта тикшерудэн гыйбарэт. Рус теле белемендэ фэнни стильнец морфологик узенчэлеклэрен тикшеругэ караган эзлэнулэр булса да, татар стилистикасында бу елкэдэ башкарылган махсус фэнни хезмэтлэр хэзергэ юк.
Эшнец теоретик Ьэм гамзли эпэмияте татар стилистикасында теп стильлэрдэн саналган фэнни стильнец морфологик узенчэлеклэренец системалы анализы, бу стильнец грамматик тезелешен, татар теленец башка функциональ стильлэре арасында тоткан урынын билгелэргэ ярдэм итуеннэн гыйбарэт. Диссертация материаллары фэнни тикшерену
13
максатлары белэн беренче тапкыр кулланылалар. Эш нэтижэлэре килэчэктэ функциональ стильлэрнец лексик-грамматик узенчэлеклэрен, узара бэйлэнешен ейрэнгэндэ урнэк буларак файдаланныла ала. Тикшеру материалы "Хэзерге татар эдэби теле фэнни стиле", "Хэзерге татар эдэби телендэге функциональ стильлэрнец морфологик узенчэлеклэре" кебек махсус курсларда файдалану очен пэм "Стилистика" кебек теоретик курслар алып барганда ярдэм итэр дип ышанабыз. Хезмэт нэтижэлэре фэнни эшлэр язу процессында филологларга гына тугел, э техник вуз студентлары ечен дэ файдалы булыр дип уйлыйбыз.
Тикшерену нэтиж;элэре 7 фэнни мэкалэ пэм фэнни доклад тезислары рэвешендэ денья курде. Эшнец теп нэтижэлэре Казан дэулэт университетында 1997-2004 елларда булып узган фэнни-йомгаклау конференциялэрендэ; "М.Казем-бек пэм шэрекъ тел белеме" (Казан, 25 май, 2000 ел) Ьэм "Бодуэн укулары" (Казан, 11-12 декабрь, 2001) исемле халыкара фэнни конференциялэрдэ хэбэр ителде.
Диссертациянец тезелеше. Хезмэт кереш, 4 булектэн, йомгак, эдэбият исемлеге Ьэм чыганаклардан гыйбарэт.
Беренче булектэ исем, сыйфат, сан, алмашлык суз теркемнэренен. морфологик узенчэлеклэре билгелэнэ.
Икенче булек рэвеш, фигыль, хэбэрлек суз теркемнэренен; морфологик узенчэлеклэрен тикшеругэ багышлана.
вченче булектэ бэйлэгеч пэм модаль суз теркемнэренен, кулланылыш узенчэлеклэре тикшерелэ.
Йомгак елешендз эш буенча гомуми нэтизкэлэр бирелэ.
14
1 нче булек
Хэзерге татар эдэби теле фэнни стилендэ исем, сыйфат, сан, алмашлык суз теркемнэренец лексик-грамматик узенчэлеклэре
1.1. Фэнни стильдэ исем суз теркеме Исемнэрнец кулланылыш ешлыгы
Исем - предметлыкны белдерэ торган суз теркеме. Бу — аньщ лексик-грамматик мэгънэсе [Татар грамматикасы, 2002, б. 25]. Морфологик яктан исемнэргэ килеш, тартым, сан, елешчэ хэбзрлек Ьэм билгелелек-билгесезлек категориялэре хае [Тумашева Д.Г., 1978, б. 39].
Исемгэ хае грамматик категориялэрнец фэнни стильдэ кулланылыш узенчэлеклэрен тикшеру максатыннан, пэрбер чыганактан исем суз теркеменэ караган 3000 суз (барлыгы 12000 суз кулланылышы) тупланды.
Тикшеренулэрдэн куренгэнчэ, фэнни стильдэ исем суз теркеменэ караган лексик берэмлеклэрнец кулланылыш ешлыгы шактый актив. Исемнэрнец кулланылыш ешлыгы 1 нче таблица
Хезмэтисеме Суз к. Исем
Теор. механика 3 000 272
Мат. анализ курсы 3 000 234
Татар гр. 3 000 541
Педагогика 3 000 548
Таблицадан куренгэнчэ, гуманитар фэннэргэ караган хезмэтлэрдэге исемнэр терлелеклэре белэн аерылып торалар. Бу нэреэ белэн ацлатыла соц? Беренчедэн, математика Ьэм механика фэннэре математик символлар белэн эш итэ. Символлар предмет-куренешлэрне алыштырып, исемгэ хае грамматик категориялэр белэн терлэнеп, ж;емлэдэ исемгэ хае функциялэрне утилэр. Мэсэлэн, Монда и ьэм v - дифференциалланучы функциялэр (6, б. 106). Икенчедэн, тегэл фэннэрдэ исемнэрнец
15
кулланылыш ешлыгы купкэ активрак, бу бигрэк тэ терминнарга туры килэ. Мэсэлэн, "Теоретик механика" хезмэтендэ нокта термины торле грамматик категориялэрдэ 310 берэмлек, кеч - 191, хэрэкэт- 172, жцсем - 156, вектор - 82, авырлык - 79, кучзр - 68, тизлек 56 берэмлек тэшкил итэ; "Математик анализ курсы" хезмэтендэ функция сузе 376 тапкыр, нокта - 285, чыгарылма - 131, кыйммэте - 78, формула - 71, теорема -71, билгелэмэ - 64, чиклзмз — 54, тигезсезлек — 50, дифференциал — 49, аралык 48 тапкыр кулланылган.
Чыганаклардагы терминнарны тикшергэннэн соц, аларныц кулланылыш ешлыгы бик югары булуы ачыкланды. Фэнни телдэ сузлэрне, бигрэк тэ терминнарны кабатлау кузэтелэ, лэкин бу куренешне стильнец яисэ автор теленец ярлылыгы дип карарга ярамый. К.А.Тимирязев, А.И.Ферсман, С.И.Вавилов кебек куренекле галимнэрнец гыйльми хезмэтлэре телен ейрэнеп, рус тел белеме галиме М.Н.Кожина фэнни телдэ терминнарныц еш кулланылышы, кабатланып килуе стильне бозу тугел, э киресенчэ, фэнни стильне характерлый торган бер билге булып тора дип саный [Кожина М.Н., 1971, б. 49]. Термин сузлэрнец кабатлану сэбэплэре берничэ. Алар арасында иц мепиме - тэгъбирлэрнец тегэллегенэ омтылу. Одэби эсэрлэрдэ бер ук сузне еш куллану стилистик хата бульш санала, шунлыктан биредэ кабатлаулардан котылу максатыннан, еш кына синонимнардан файдаланалар. Синонимнар мэгьнэ тесмерлэре белэн аерылып торалар. Билгеле булганча, термин — уз елкэсендэ бердэнбер мэгънэгэ ия булган суз. Димэк, терминнар арасында узаРа синонимик мэгънэле сузлэр юк, ченки синонимнар куллану (биредэ суз идеографик синонимнар турында бара) теге яисэ бу дэрэжэдэ сейлэм мэгънэсенэ узгэрту кертеп, фикергэ зыян ясарга момкин. Дерес, фэнни хезмэтлэрдэ 1ф абсолют синонимнар кулланылуы кузэтелде. Телдэ мэгънэлэре бетенлэй
тэцгэл килгэн синонимнарга карата терле фикерлэр булуы мэгыгум. Бик сирэк очракларда гына мондый хэл булырга мемкин. Хэтта абсолют синонимнарныц булу ихтималын таныганда да, аларныц аерым текстта,
16
стильдэ кулланылышындагы аермалык кузгэ ташлана [Сафиуллина Ф.С., 2001, б. 126-127]. Тикшерелгэн текстларда тубэндэге абсолют синонимнар урын алган: пространство - фэза (2, б. 121), проблема - мэсьэлэ (2, б. 111), деталь - елеш (2, б. 158), интенсивлык - киеренкелек (2, б. 145), процесс - барыш (2, б. 164), сойлзм обстановкасы — сейлэм вэзгыяте (5, б. 161), блоклар - берлеклэр (5, б. 167), аффикс - кушымча (5, б. 152), предикативлык - хэбэрлек мзгънэсе (5, б. 294), компонент -кисэк (5, б. 123), предметлык - эйберлек (5, б. 230), сузьясалышы -деривация (5, б. 153), иерархия - баскыч (5, б. 155). Фэнни хезмэтлэрдэ абсолют синонимнарны куллану кабатлаулардан котылу чарасы булып тора дип санала [Хайруллин М.Б., 2000, с. 180]. Д.С.Лотте билгелэп уткэнчэ, таррак билгесен ассызыкларга ихтыяж, булмаганда, тар мэгънэгэ ия телэсэ кайсы термин чагыштырмача кицрэк тешенчэле термин белэн, алыштырылырга мемкин [Лотте Д.С., 1961, с. 17]. Без дэ, бу фикергэ кушылып, кайбер мисалларга тукталыйк. Мэсэлэн, Фэзада КЕ кэкресызыгын карыйк. Бу геометрик фигурада бер-берсенэ чиксез якын булган Мнэм Mi нокталарын алыйк (2, б. 150). Биредэ геометрик фигура термины у3 эченэ кэкресызык терминын сыйдыра. Тщдэшлек мэгънэсе твшенчэлэрне щыю, санау, карты кую, булгэлэп сайлау, чагыштыру дигэн тврлэргэ буленэ. Эле генэ саналган грамматик мдгъпэлэрнец нэрберсенэ хае формалары, ягъни тел чаралары бар (5, б. 158). Югарыдагы жемлэдэ грамматик мэгънэ кицрэк тешенчэле термин булып тора.
Термин кабатлауныц тагын бер сэбэбе - аныц анафорик мэгънэдэ килэ алуында. Кабатланып килгэн терминнар текстны узара бэйлэп торуда эпэмиятле чара булып торалар.
Тупланган материалдан куренгэнчэ, пэрбер фэн терминологияеенэ караган термин сузтезмэлэрнец составында, ачыкланып килгэн теп суз урынында, нигездэ, бер ук суз, термин килэ. Элеге термин терле билге буенча, терле яклап ачыкланып килэ. "Математик анализ курсы"
17 |
