Кереш
Теманыц актуальлеге. XX гасыр башы татар жэмгыятенец ижтимагый-сэяси Ьэм мэдэни усеше ечен актуаль проблемаларнын берсе — яца кеше тэрбиялэу мэсьэлэсе була. Россиядэге демократии узгэрешлэр татар зыялылары алдында да яда иж,ат мемкинлеклэре ача. Алар узлэренец эдэби, фэнни пэм публицистик хезмэтлэрендэ татар миллэтенен, Россиядэ Ьэм гомумэн бетенденья масштабларында усешкэ ирешуе пэм башка халыклар белэн бертигез дэрэжэгэ кутэрелуе ечен яна. Элбэттэ, кардиналь узгэрешлэргэ соцрак, татар миллэтенец яца — гомумкешелек кыйммэтлэренэ йез тоткан, уз халкына хезмэткэ эзер булган, европа менталитетлы, белемле пэм эшсеяр буыны алмашка килгэч кенэ ирешеп булачагы анлашыла. Элеге максатка хезмэт иту татар зыялылары эшчэнлегендэге теп юнэлешлэрнец берсе булып тора.
Усешенец югары ноктасына житкэн XX гасыр башы татар эдэбияты милли периодика белэн тыгыз бэйлэнештэ яши: матбугат эдэби эсэрлэрне халыкка житкеруче, татар язучы-шагыйрьлэренец эшен пропагандалаучы Иэм жайга салучы фактор булып формалаша. Бу татар балалар матбугатына да кагыла. Татар балалар журналларындагы элегэ кадэр заман укучысына килеп житэ алмаган эдэби-нэфис материал шул чор балалар эдзбиятын ейрэнудз теп чыганакны тэшкил итэ.
Проблема Нэм теманыц эйрэнелу дэрэщэсе.
Октябрь инкыйлабына кадэр дэ, аннан сон, да балалар журналлары матбугат кузэтулэрендэ, аерым авторлар мэкалэлэрендэ каршылыклы фикерлэр белэн искэ алына. Егерменче еллар башында, «Кечкенэ иптэшлэр» журналын оештыручы М. Ж,элил «Ак юл» журналын урнэк итеп ала, бу эштэ ярдэм итулэрен сорап, элеге басманьщ авторларына мерэжэгать итэ. Аньщ «Ак юл» журналы авторы, галим Гали Рэхимгэ язган хаты шул
хакта свили1. 1939 елда «Совет эдэбияты» журналында Ф. Кэрим гасыр башы балалар язучыларына пэм «Ак юл» журналы турында: «Уз вакытында татар милли буржуасы балаларны матур эдэбият аша тэрбиялэугэ зур эпэмият бирде. Бу эшкз узенен- иц тэмле телле, балаларны дин Ьэм буржуазия идеясе белэн оста итеп агулый белэ торган зурлар язучыларын тартты. (...) Аларньщ балалар ечен чыгара торган эдэби журналларыныц исеме гена де «Ак юл» (ислам юлы) иде»2, — дип, бэя бирэ. Тагын 20 елдан сон. Э. Фэйзи: «Балалар эдэбияты шурлеген баету пэм шул ук вакыт узебезгэ дэ иж,ат тэжрибэсен кицэйту, тирэнэйту планында безгэ балалар эдэбиятыньщ тарихына да зйлэнеп карау да зарар итмэс иде. Революциягэ кадэр Ьэм аннан сон безнец бай гына мирасыбыз бар»3, — дип яза. Ф. Кэрим «буржуаз язучылар» дип атаган С. Жэлел, Г. Рэхим, Ф. Агиев белэн бергэ Ш. Эхмэдиев, Н. Думавиларнын, иж,атын Э. Фэйзи кире кайтарырга чакыра.
Эдэбият галиме И. Нуруллин XX йез башы татар эдэбиятын ейрэнгэндэ чыганак итеп XX йез башы татар вакытлы матбугатына, шул исэптэн балалар матбугатына да мерэжэгать итэ4. Татар эдэбиятыньщ усешендэ мэгълумат чараларыньщ да зур роль уйнавын ассызыклый ул.
XX гасыр башы балалар эдэбиятын ©йрэнудэ Ьэм шул чорда ижат иткэн кайбер балалар язучыларын кире халыкка кайтаруда Ф. ИбраЬимова зур эш башкара. Балалар эдэбиятын ейрэнгэндэ, ул балалар журналларын чыганак итеп ала. Аньщ эзлэнулэре «Татар эдэбияты тарихы»5нда, аннан сон, «Сабыйларны у3 итеп»6 китабында басылып чыга. Ш. Эхмэдиевнен «Язмыш7», Ф. Агиевньщ «Мэрхэмэт»8 китапларын кире кайтаруда ул зур
1 Мэрдиева М. Б. Муса Жэлил Ьэм бала журналлары / Мэрдиева М. Б. // Татар журналистикасы тарихы буенча очерклар. — Казан: КДУ нэшрияты, 2003. — 57-65 б.
2 Кэрим Ф. Балалар эдэбияты турында /Ф. Кэрим //Совет эдэбияты. — 1939. — №8. — 62 б.
3 Фэйзи Э. Эдэби мирасыбыздан кинрэк файдаланыйк /Э. Фэйзи// Балалар эдэбияты турында. — Казан-Тат, кит. нэшр., 1959. —61 б.
4Нуруллин И.Н. XX йез башы татар эдэбияты/ И.Н. Нуруллин. — Казан: Тат. кит. нэшр., 1982. — 288 б ^атар эдэбияты тарихы. Алты томда. III том. XX гасыр башы. — Казан: Тат. кит. нэшр., 1986. - 599 б. 6ИбраЬимова Ф. Сабыйларны \з итеп / Ф. ИбраЬимова. — Казан: Иман, 1998. — 244 б. 'Эхмэдиев Ш. Язмыш / Ш. Эхмэдиев. — Казан: Татар, кит. нэшр., 2003. — 160 б 8Агиев Ф. Мэрхэмэт / Ф. Агиев. — Казан: Татар, кит. нэшр., 1990. — 111 б.
4
роль уйный. Шулай итеп, Ф. ИбраЬимова Г. Тукай, Дэрдмэнд, М. Гафуриларньщ балалар ечен язган эсэрлэре белэн беррэттэн, «Ак юл» журналы белэн хезмэттэшлек иткэн авторларны — Ф. Агиев, Г. Рэфикый, Ш. Эхмэдиевлэр иж,атын да жентеклэп ейрэнэ. Эдэби тэнкыйтьче Р. Кукушкин (Рахмани) узенец Октябрьгэ кадэрге чор балалар поэзиясе турындагы хезмэтендэ, Г. Тукай, Дэрдемэнд кебек шагыйрьлэр белэн беррэттэн, балалар басмалары авторлары 3. Бешири, X. Сэлимов, 3. Ярмэки h.6. шагыйрьлэрнен ижатына туктала9. Балалар журналларындагы эдэби эсэрлэргэ (тэржемэлэр) уз эшендэ Э. Нигъмэтуллин10 да мерэжэгать итэ.
Р. Эмирханов, революциягэ кадэр татар ижтимагый тормышын шактый кин. итеп ейрэнгэн галим буларак, вакытлы матбугатны да колачлый. Аньщ «Октябрьгэчэ чыккан татар вакытлы матбугаты»11 хезмэтендэ (элеге хезмэттэ ике йездэн артык басма хакында белешмэ бирелгэн) балалар ечен чыккан журналлар турында да мэгълумат бар. Шунысын эйтергэ кирэк, Р. Эмирханов татар ижтимагый тормышында, милли матбугатньщ тууында Ьэм усешендэ еч кутэрелеш чорын билгели: 1907, 1914, 1917 еллар. Балалар матбугатынын, барлыкка килуе Иэм узенен югары дэрэжэсенэ ирешуе дэ шушы еллар белэн билгелэнэ. Шулай ук ул «Иманга тугрылык»12, «Татарская дореволюционная пресса»13 китапларында XX гасыр башындагы мэгърифэтчелек ж,эпэтеннэн «Тэрбияи этфаль»гэ мерэж,эгать итэ.
Балалар ечен чыга торган «Ялкын» журналында Ж,- Мицнуллиннын14 пэм Ф. Ибрапимоваларнын, революциягэ кадэрге татар балалар басмалары турында мэкалэлэре денья курэ. Шушы журналда 1963-1985 елларда баш редактор булып эшлэгэн Р. Хафизованьщ да революциягэ кадэр чыккан
9Кукушкин Р. Шигьри бишек/ Р. Кукушкин. — Казан: Тат. кит. нэшр., 1981. — 112 б. юНигъмэтуллин Э. Раздвигая века и границы /Э.Нигьмэтуллин. — Казань: Тат. кн. изд.-во, 1978. — 144 б. " Эмирханов Р. Октябрьгэчэ чыккан татар вакытлы матбугаты / Р. Эмирханов // Татарстан. — 1995. — №№ 3-8.
12 Эмирхан Р. Иманга тугрылык / Р. Эмирхан. — Казан: Татар, кит. нэшр., 1997. — 384 б.
13 Амирханов Р. Татарская дореволюционная пресса / Р. Амирханов. — Казань: Татар, кн. изд-во, 2002. — 240 с.
14 Миннуллин Ж- «Ялкын»нын еч абыйсы / Ж,- Миннуллин //«Ялкын». — 1994. — №3. — 6-7 6.
5
балалар журналларын ейрэнуе мэгълум. Бу хакта аньщ терле елларда «Ялкын» журналында басылган мэкалэлэре15 свили. Алай гына да тугел, Р. Хафизова XX гасыр башы балалар журналларында, (эйтик, «Тэрбияи этфаль» басмасында) басылган кайбер кызыклы материалларны да (фокус, башваткыч, кызыклы мэсьэлэлэр) «Ялкын» укучыларына ж,иткерэ16.
А. Габделхакова17 XX гасыр башында басылган татар балалар китапларын ейрэнэ, аларньщ библиографиясен тези, тормышны чагылдыру предметы буенча терле (фэнни, тэрбияви, эхлакый) елкэлэргэ аера. Элеге китапларны тезучелэрнец кубесе балалар матбугатынын, актив авторлары булган икэн. Р. Мэрдэнов белэн И. Галлэмов тезегэн «XX йез башы татар тэгълим-тэрбия журналларынын библиографик курсэткече»18 хезмэтендэ «Тэрбияи этфаль» журналы хакында кыскача мэгълумат Ьэм анда басылган материалларныц "библиографиясе бирелэ. И. Рэми белэн Р. Даутов тезегэн «Эдэби сузлек»19те XX гасыр башы татар матбугатына (шулай ук балалар матбугатына) кагылышлы, мона кадэр таныш булмаган, дэреслеклэргэ, белешмэ-сузлеклэргэ кертелмэгэн персоналийлар хакында кыйммэтле мэгълуматлар бар. Балалар журналларына типологик сыйфатлама биргэндэ, А. Бочаровньщ «Основные принципы типологии современных советских журналов»20 хезмэте нигез итеп алынды. Шулай ук А. Акопов21, С. Цукасов22 хезмэтлэре дэ файдаланылды.
Балалар матбугатына турыдан-туры кагылмаган, эмма диссертациянен, аерым булеклэрен эзерлэгэндэ нигез итеп алынган XX гасыр башы эдэбияты, журналистиканьщ, гомумэн, Россиядэ балалар
15 Хафизова Р. Беренче карлыгач / Р. Хафизова // Ялкын. — 1971. — № 2. — 22-23 б. / Хафизова Р. Балачакка кире кайтыр идем/ Р. Хафизова // Ялкын. — 1994. — № 2. — 4-7 б.
16 Ялкын. — 1971. — № 2. — 23 б.
17 Абдулхакова А. Татарская детская книга начала XX века. 1901-1917 гг.: Дис. ... канд. филол. наук / А. Абдулхакова; Институт языка и литературы. — Казань, 1998. — 262 с.
18 Мэрданов Р. XX йез башы татар тэгълим-тэрбия журналларынын, библиографик курсэткече / Р. Мэрданов, И. Галлэмов. — Казан: «Милли китап», 1997. — 67 б.
19 Рэми И. Эдэби сузлек / И. Рэми, Р. Даутов. — Казан: Татар, кит. нэшр., 2001. — 399 б.
20 Бочаров А. Основные принципы типологии современных советских журналов/ А. Бочаров // Вестник МГУ. — М.: Изд-во МГУ. — 1973. — №3. — С. 25-36.
21 Акопов А. Методика типологического исследования периодических изданий / А. Акопов. — Иркутск. Изд-во Иркутского ун-та, 1985. — 96 с.
22 Цукасов С. Эффективность прессы: журналист, редакция, читатель / С. Цукасов. — М.: Высшая школа, 1986. — 240 с.
журналистикасыньщ барлыкка килуе Ьэм усеше, Дин тарихы буенча эдэбият шактый бай Ьэм куптерле. Эдэбият тарихы Ьэм теориясе буенча М. Гайнуллин23, Р. Ганиева24, X. Госман25, Ф. ИбраЬимова26, М. МэЬдиев27, Э. Нигъмэтуллин, И. Нуруллин28, С. Поварисов29, Ф. Хатыйпов30, В. Хаков31, Д. ЗаЬидуллина32, журналистика теориясеннэн В. Ворошилов33, В. Гарифуллин, В. Горохов34, И. Низамов35, балалар журналистикасы буенча С. Мохначева, М. Алексеева36, татар матбугаты тарихыннан Ф. Эгъзамов37, Р. Эмирханов38, Y. Гыймадиев39, М. Мэрдиева40, Р. Мэрданов41 хезмэтлэре диссертацияне язганда нигез итеп алынды.
23 Гайнуллин М. Татар эдэбияты: Дэреслек-хрестоматия XX йез (1917 елга кадэр) / М. Гайнуллин, Ж Вазеева. — Казан: Татгосиздат, 1947. — 711 б.; Гайнуллин М. Татар эдиплэре/ М. Гайнуллин. — Казан: Тат. кит. нэшр., 1978. — 280 б.; Эмет йолдызлары// М. Гайнуллин. — Казан: Тат. кит. нэшр., 1988. — 278 б. м Ганиева Р.К. Нэжип Думавинын ижат сэхифэлэре / Р.К. Ганиева. — Казан: Отечество, 2003. — 108 б.
25 Госман X. Беек Октябрь революциясе Ьэм гражданнар сугышы чорында татар поэзиясе /X. Госман — Казан: Казан ун-ты нэшр., 1960. — 182 б.
26 ИбраЬимова Ф. Сабыйларны уз итеп / Ф. ИбраЬимова. — Казан: Иман, 1998. — 224 б.
27 МэЬдиев М.С. Реализмга таба. XX йез башы татар эдэбиятында чынбарлыкнын, чагылышы мэсьэлэре / М.С. МэЬдиев. — Казан: Казан ун-ты нэшр., 1989. — 156 б.
28 Нуруллин ИЗ. XX йез башы татар эдэбияты / ИЗ. Нуруллин. — Казан: Тат. кит. нэшр., 1982. — 288 б.; Нуруллин И. Тормыш Ьэм эдэбият чынлыгы. Эдаби тэнкыйть мэкалэлэре/ ИЗ. Нуруллин. — Казан: Тат. кит. нэшр., 1983. — 192 б.; Нуруллин И. Фатих Эмирхан: Атаклы кешелэр тормышы/ ИЗ. Нуруллин. — Казан: Тат. кит. нэшр., 1988. — 279 б.
29 Поварисов С.Ш. Мэктэптэ эдэби эсэрлэрнеч телен ейрэну / С.Ш. Поварисов. — Казан: Тат. кит. нэшр., 1978. — 123 б.
30 Хатипов Ф. Эдэбият теориясе / Ф. Хатипов. — Казан: Раннур, 2002. — 352 б.
31 Хаков В. Татар адэби теле (стилистика) / В. Хаков. — Казан: Татар, кит. нэшр., 1999. — 304 б.
32 ЗаЬидуллина Д.Ф. Модернизм Ьэм XX йез башы татар прозасы /Д.Ф. ЗаЬидуллина. — Казан: Татар, кит. нэшр., 2003. — 255 б.; ЗаЬидуллина Д.Ф. Эдэбият кануннары Ьэм заман (Татар эдэбияты нэзэриясенен барлыкка килуе Ьэм усеш баскычлары) /Д.Ф. ЗаЬидуллина. — Казан: Татар, кит. нэшр.,
2000. — 270 б.
33Ворошилов В.В. Журналистика. Учебник. 4-е издание. — СПб.: Изд-во Михайлова В.А., 2002. - 656 с.
34 Горохов В. М. Основы журналистского мастерства. — М.: Высшая школа, 1989. — 119 с.
35Низамов ИМ. Матбугатнын тээсирле сузе / ИМ. Низамов. — Казан: Тат. кит. нэшр., 1981. — 144 б.;
Низамов ИМ. Уем тел очында/ ИМ. Низамов. — Казан: Татар, кит. нэшр., 1995. — 287 б.
36Алексеева М.М. Советские детские журналы 20-х годов / ММ. Алексеева. — М.: Изд-во Московского
ун-та, 1982. — 132 с.
"Эгъзамов Ф.И. Тукай — журналист / Ф.И. Эгъзамов. — Казан: Тат. кит. нэшр., 1986. — 271 б.
38Амирханов Р.У. Татарская демократическая печать (1905-1907 гг.) / Р.У. Амирханов. — М.: Наука, 1988.
— 191 с; Амирханов Р.У. Татарская дореволюционная пресса (в контексте «Восток — Запад») / Р.У.
Амирханов. — Казань: Татар, кн. изд-во, 2002. — 240 с.
39 Гыймадиев Y. Сатира коралы белэн / Y. Гыймадиев. — Казан: Тат. кит. нэшр., 1977. — 214 б
'"'Мэрдиева М. Татар журналистикасы тарихы буенча очерклар / М. Мэрдиева. — Казан: Казан ун-ты
нэшр., 2003. — 1326.
41 Мэрданов Р. Ф. «Шура» журналы (1908-0917): эдэбият мэсьэлэлэре / Р. Ф. Мэрданов. —Казан: Рухият,
2001. — 152 б.
Шулай ук педагогика буенча Я. Абдуллин, Л. Андреев, Э. Хужиэхмэтов42, дин тарихыннан Ф. Яхин43, Г. Исхакый44, h. Яхъя45 эсерлэре кулланылды.
Тикшерунец предметы — XX гасыр башында чыккан балалар журналларыньщ типологии узенчэлеклэре, тематик юнэлешлэре, жанрлар системасы.
Тикшерунец максаты Нэм бурычлары. Хезмэтнец теп максаты — XX гасыр башында нэшер ителгэн эдэби-нэфис татар балалар журналларына типологии бэялэмэ биру, аларда денья кургэн материалларны тематик пэм жанр ягыннан анализлау. Элеге максатлардан чыгып, алдыбызга тубэндэге бурычларны куйдык:
— XX гасыр башы балалар матбугатына кузэту ясарга, аларныц XX гасыр татар матбугатында урынын билгелэргэ;
— XX гасыр башы балалар журналларына типологии сыйфатлама бирергэ;
— алардагы фэнни, дини, матур эдэбият эсэрлэренец чагыштырмасын курсэтергэ;
— эдэби эсэрлэрне тематик пэм жанр ягыннан сыйфатларга;
— XX гасыр башы балалар журналлары эшчэнлеге урнэген бугенге балалар журналистикасында куллану мемкинлеген ачыкларга.
Чыганаклар. Тикшеру ечен чыганак итеп XX гасыр башында чыккан балалар журналлары «Тэрбияи этфаль» (1907 ел), «Ак юл» (1913-1916), «Балалар деньясы» (1917-1918) алынды. Балалар матбугаты турында тому ми кузаллау булдыру ечен 1910 елда И. Гаспринский тарафыннан Бакчасарай шэпэрендэ чыгарылган «Галэме сабиян» пэм «Мэктэбе сабиян» газеталарына, 1924 елда Мзскэудз комсомолньщ татар-башкорт бюросы каршында нэшер ителгэн «Кечкенэ иптэшлэр» журналына да мврэжэгать
42Хужиехмэтов Э. Н. Мэгьрифэт йолдызлыгы / Э. Н. Хужиэхмэтов. — Казан: Мэгариф, 2002 — 287 б.
43 Яхин Ф. Пэйгамбэрлэр тарихы / Ф. Яхин. — Казан: Раннур, 1992. — 144 б.
44Исхакый Г. Ислам эхлагы / Г. Исхакый. — Казан: ДУП «Полиграфия нэшрият комбинаты», 2002 —
270 б., Исхакый Г. Динсез яшэп булмый / Г. Исхакый. — Казан: Иман, 2000. — 320 б.
45 Яхъя X. Для людей размышляющих / X. Яхъя. — М.: Изд-во Вурал, 2001. — 272 с.
ителде. Балалар журналларын полиграфия, бизэлеш жэпэтеннэн башка матбугат чаралары белэн чагыштыру очен «Шура», «Ан,» кебек журналлар куздэн кичерелде.
Тикшеренунец хронологик чиклэре 1907 елдан алып 1917 елга кадэрге чор. «Балалар деньясы» журналынын, сигезенче саны 1918 елнын, гыйнварында чыкканга курэ, аны да шушы хронологик рамкаларга кертуне кирэк таптык, ченки ул алдагы саннардан берни белэн дэ аерылмый. Шулай итеп, тикшерелэ торган чор — 1907 — 1918 еллар аралыгындагы вакыт.
Тикшеренунец методик кэм методологик нигезлэре. Эшнен. методологик нигезен журналистика, эдэбият теориясе, журналистика типологиясенэ караган фэнни-теоретик хезмэтлэр тэшкил итэ. Эдэбият тарихы лэм теориясеннэн И. Нуруллин, М. Гайнуллин, X. Госман, М. Мэпдиев, Э. Нигъмэтуллин, Д. ЗаЬидуллина, балалар эдэбияты буенча Ф. ИбраЬимова, журналистика теориясеннэн Ф. Эгъзамов, В. Ворошилов, В. Гарифуллин, С. Корконосенко, дин тэгълиматы буенча Г. Керимов, h. Яхъя, В. Панова, Ю. Бахтин хезмэтлэре нигез итеп алынды. Диссертацияне язганда тарихи-хронолик принцип; кузэту, чагыштыру, анализ, статистик методлар кулланылды.
Тикшеренунец фэнни яцалыгы. Моцарчы XX гасыр башы балалар матбугаты башка тармакларны (балалар эдэбияты, ижтимагый тормыш h.6.) ейрэнгэндэ чыганак булып кына хезмэт иткэн, комплекслы рэвештэ аерым ейрэнелмэгэн. Тикшерену материаллары татар балалар эдэбияты пэм татар балалар журналистикасы тарихы буенча пэм аерым авторлар турында моцарчы билгеле булмаган мэгълумат бирэ, аны тагын да баета. XX гасыр башы балалар матбугатыньщ барлыкка килу пэм усеш тенденциялэрен, матбугатньщ балалар эдэбиятына тээсирен ачыклау, мон,а кадэр билгеле булмаган эдэбият ж,эупэрлэрен укучыга кире кайтару, XX гасыр башы балалар журналларына типологик сыйфатлама биру — болар Ьэммэсе дэ диссертациянец фэнни яцалыгын билгели.
Тикшеренунец фэнни-гамэли эНэмияте. Фактик материаллар Ьэм балалар журналларыныц кушымта итеп бирелгэн эчтэлеге аерым авторларны ейрэнгэндэ, балалар журналларыныц библиографиясен тезегэндэ файдалы булырга мемкин. Тикшерену татар журналистикасы тарихын ейрэнгэндэ аньщ бер булеге итеп тэ карала ала. Шулай ук XX гасыр башы балалар журналлары тэжрибэсен ейрэну буген балалар журналларында эшлэучелэргэ аудитория белэн элемтэлэрне тормышка ашыру, басманын узрекламасын житкеру жэИэтеннэн, тематик, жанр юнэлешлэрен билгелэгэндэ ярдэм итэ ала.
ю
I булек
XX гасыр башы татар балалар журналларына типологик
сыйфатлама
§1. Балалар журналларына тарихи экскурс
Балалар журналлары эдэби-нэфис булуы, укучыда эстетик зэвык
тэрбиялэве, балаларга деньяны танып-белудэ ярдэмлек булулары белэн узенчэлекле. Бу яктан XX гасыр башы матбугаты бугенге журналларньщ кубесенэ урнэк була алыр иде. Элбеттэ, татар телендэ балалар журналлары буш урында гына барлыкка килмэгэн. Аларга кадэр Петербург пэм Мэскэудэ рус телендэ 300 дэн артык журнал нэшер ителгэн була инде. Аларнын, чыгу ешлыгы да, кулэмнэре дэ терле: «Друг детей», «Детский музеум», «Собеседник», «Отдых», «Крошка», «Детский сад», «Игрушечка», «Подарок детям», «Малютка», «Дело и потеха», «Тропинка», «Золотое детство», «Подснежник», «Солнышко» Ьэм башкалар. Ьэркайсыныц уз юнэлеше, уз тематикасы пэм структурасы. Э тагын да иртэрэк — балалар журналистикасыныц, гомумзн, балалар ©чен махсус китапньщ беренче урнэге — Ян Амос Коменскийнын, «Мир в картинках» китабы, э балалар ечен чыккан беренче журнал урнэге — Германиядэ нэшер ителгэн «Лейпцигский еженедельный листок» (1772-1774). Шуннан сон еч ел уткэч, Мэскэудэ Н. Новиков «Детское чтение для сердца и разума» журналын чыгара башлый. Ул 1785-1789 елларда «Московские ведомости» газетасынын. атналык кушымтасы рэвешендэ чыккан. Н. Новиков журналда узенен педагогик пэм мэгърифэтчелек идеялэрен тараткан. Аньщча, балалар журналы йерэк ечен дэ, акыл ечен дэ хезмэт итэргэ, яхшы куцелле гражданнар тэрбиялэргэ, шэфкатьле булырга ейрэтергэ тиеш. Анда нашир гуманлылык, гаделлек, кин, кунеллелек идеялэре уздырылырга тиеш, дип санаган. Басма энциклопедик характерда чыккан: анда фэнни мэкалэлэр, табигать куренешлэре турында эцгэмэлэр, хикэялэр, мэсэллэр, комедиялэр, мэзэклэр басылган. Редакция хезмэткэрлэренец яхшы зэвыгы (булек
и
редакторы булып Н. Карамзин да эшлэгэн) анда басылган эдэби эсэрлэрдэ дэ куренгэн. Укучылар Вольтер, Лессинг, Томсон эсэрлэре белэн таныша алган.
«Детское чтение»дэн сон балалар журналлары куп чыккан, лэкин гасырдан артык аларныд типологиясе эллэни узгэрмэгэн. Балалар журналы Н. Новиков басмасына охшаш булып калган, беренче чиратта, мэгърифэтчелек, яшь буынны агарту эше белэн шегыльлэнгэн. М. Невзоровныц «Друг юношества и всяких лет» (1807-1815), С. Глинканыд «Новое детское чтение» (1821—1824) журналлары да рус балалар журналистикасыньщ яхшы уРнэклэРе булып тора. Аларда да шигырьлэр, хикэялэр, заман авторлары повестьлары, фэнни-популяр мэкалэлэр басылып килгэн. Лэкин бу журналларда денья кургэн материаллар эхлак темаларына вэгазь укуга охшаш булса, житди фэн-мэгариф эше белэн профессор П. Редкий 1847 — 1849 елларда чыгарган «Новая детская библиотека» журналы ныклап шегыльлэнгэн. Аз гына вакыт чыкса да, ул рус журналистикасында зур эз калдырган. «Аи турында», «Атлантик океан турында», «Машиналар турында» фэнни очерклар бастыру белэн бергэ, алар янэшэсендэ ук Ь. Андерсен экиятлэре тэржемэлэрен, «Илиада» белэн «Одиссея»нен. кыскача эчтэлеген дэ биргэн. Элеге юнэлешлэр Н. Новиковтан сон; чыгарылган бала журналларыныц барысына (шул исэптэн татар балалар басмаларына да) уртак.
XX гасыр башында денья кургэн татар балалар басмалары — биш исемдэ чыккан, шуларныц икесе — газета, ечесе — журнал булуы билгеле. Газеталар — Бакчасарайда И. Гаспринский тарафыннан «Тэрж,еман» газетасына кушымта рэвешендэ чыгарылган «Галэме сабыян» пэм «Мэктэбе сабыян» басмалары. Шулай булса да, элеге басмалар чын мэгънэсендэ газета дип аталырга хокуклы. (Икесе ике исемдэ булса да, ике терле газета булудан бигрэк, бизэлешенэ, материалларнын бирелу охшашлыгына карап, бер ук терле басманы хэтерлэтэ. Бу хакта элеге ике басма номерларынын бер-берсен дэвам итеп кшгуе дэ сейли.) Аларнын.
12
башка газеталардан аермалы булган (пэм, элбэттэ, «Тэржеман»га да охшамаган) уз йезе, у3 рубрикалары, тематик юнэлешлэре бар. «Галэме сабыян» белэн «Мэктэбе сабыян»нын беренче битендэ иллюстрациялэнгэн, тэрбияви эчтэлектэге кечкенэ хикэялэр, бугенге балалар нинди булырга тиеш дигэн кебек характердагы баш мэкалэ, икенче пэм еченче биглэрдэ укучылардан килгэн хатлар, кыска хэбэрлэр, мэзэклэр, дуртенче биттэ реклама басылып килгэн. Кызганыч, безгз элеге газеталарныц биш номеры гына килеп житкэн.
Балалар ечен чыккан еч журнал — чын мэгънэсендэ местэкыйль басмалар. «Тэрбияи этфаль» 1907 елнын, гыйнвар аенда Запид Шамил наширлегендэ Мэскэудэ А. И. Гербек типографиясендэ басыла башлый. Барлыгы 5 саны чыккан. Сонгы саны 1907 елнын. 1 мартында денья курэ. Журналньщ нэшер ителудэн туктавыньщ теп сэбэбе — матбага хужаларыньщ эшчелэр белэн каршылыгы дип санала. Балалар ечен чыккан икенче журнал — «Ак юл», аныц нашире Ьэм редакторы — Фэхрелислам Агиев. Журнал 1913 елнын, 15 апреленнэн 1916 елнын 22 гыйнварына кадэр ике атнага бер тапкыр «0мид» типографиясендэ нэшер ителэ. Барысы 67 саны бар. «Балалар деньясы» 1917 елньщ 1 мартыннан 1918 елньщ 22 гыйнварына кадэр Якуб Хэлили наширлегендэ Казанда «Эмид» матбагасында басыла. Ешлыгы — тегэл генэ тугел, кайсы вакыт — айга ике, кайвакыт ике-еч айга бер генэ чыккан, жэмгысе 8 саны бар. 0ч журналга барлыгы 80 китапчык денья кургэн.
Журналистика теориясендэ матбугатны типларга аерып ©йрэну аерым урын алып тора. Терле елларда журналистика типологиясен ейрэнгэн А. Акопов, В. Ворошилов, Г. Вороненкова, С. Цукасов, А. Бочаров кебек галимнэрнец хезмэтлэре игътибарга лаек. А. Акопов совет журналларыньщ типларын билгелэсэ, В. Ворошилов бетен ММЧ пространствосыныц типологиясен ейрэнэ. Г. Вороненкова матбугат чараларынын, дурт типологик характеристикасын аера: даимилек, таралу регионы (гомуммилли, региондагы), адресат яки аудитория, матбугат
13
органынын. теге яки бу мэгълумати группага бэйлелеге. Элеге сыйфатлар купмедер дэрэжэдэ алда иска алынган бетен тикшеренулэрнен. системаларына хае. Революциягз кадэр чыккан журналларга типологик сыйфатлама биру ечен нигездэ тарихи яктан дврес бэялэргэ мемкинлек бирэ торган А. Бочаров хезмэте кулланылды.
Инде XX гасыр башында ук татар вакытлы матбугатынын, аерым типлары барлыкка килгэн булган. Аларны тормышны чагылдыру принцибы буенча:
—ижтимагый-сэяси, —эдэби,
—мэгърифэти, тэрбияви; аудитория характеры буенча: —хатын-кызлар, —балалар,
—укучы яшьлэр ечен Ьэм башка терле басмаларга булеп карарга мемкин.
XX гасыр башында газета-журналлар сан ягыннан бертигез дэрэжэдэ усешкэ ирешкэн. Шулай булса да, балалар ечен чыга торган басмаларны без журналлар буларак белэбез. «Тэрбияи-етфаль», «Ак юл», «Балалар деньясы» — балалар журналистикасыныц яхшы урнэклэре булып тора.
Газета мэгълуматы оператив-вакыйгалы булуы белэн сыйфатланса, журнал мэгълуматы — тематик-танып белу материалы буларак узенчэлекле. Газеталар ижтимагый-сэяси тормыш вакыйгаларына басым ясаса, журнал мэгълуматы узенен. гомуми, берэр тема тирэсендэ тупланып бирелгэн булуы белэн кызыклы. Аудиторияне сайлап алуга бэйле рэвештэ, газета терле елкэгэ караган тематик булеклэр булдыра, э журналда материалларньщ терлелеге кузгэ азрак чалына. Журналлар —ижтимагый ацньщ динамикасын, —фэн-техника революцияее казанышларын,
14
—шэхеснец сэнгатькэ талэбен устеруне чагылдыра. Бу сыйфат балалар журналларына да хае.
Журналлар типологияее нинди билгелэр буенча ачыклана сон? Системаны куз алдына китеру ечен биш сыйфат тэкъдим ителэ46: журналны оештыручыларнын, максатлары, тормышны чагылдыру предметы, басманьщ тере, аудитория сыйфатламасы, язу стиле.
§2. Балалар басмаларыныц максаты
А. Бочаров басманьщ теп еч максатын аерып куреэтэ: «Халыкньщ
милли узанына тээсир итеп, аны чагылдыру,
— дэулэт-ж,итештеру органнарын камиллэштеругэ тээсир иту,
— яшь узенчэлегенэ, кызыксынуына карап, шэхеснен хосусый ихтыяжларын тээмин иту»47.
Балалар басмалары уз эшен ике юнэлештэ алып барган: деньяви пэм дини. Аларнын эш максатлары программаларында, абунэчелэргэ мерэжэгатьлэрендэ куренэ. Программаларга Караганда, татар журналлары урнэк итеп Н. Новиковныц 1785 елдан чыккан «Детское чтение для сердца и разума» журналын алган булса кирэк.
«Тэрбияи этфаль»нен редакторы пэм нашире — ЗаЬид Шамил, узе татарча бик яхшы белмэгэнлектэн, бетен редакция эшлэрен Фатих Эмирханга йекли. Журналныц эш юнэлешлэре аныц беренче санында чыккан программасында пэм баш мэкалэдэ чагыла. Журналда «хикэялэр, кыйссалар, тарихи хикэялэр пэм шигырьлэр, деньяны анлау ечен вэ табигать хакында мэгълумат, мегаллимнэр вэ шэкертлэр ечен кинэшлэр вэ тэжрибэдэн куренгэн нэреэлэр»48 бирелэ, пэр номерда деньянын терле елкэлэренэ караган ун-унбишлэп рэсем урнаштырыла, терле рубрикалар — «справочный кыйсме, келкелэр кыйсме» h.6. булачагы турында хэбэр ителэ. Мэжэллэ (журнал) балаларга багышлап язылса да, нэшрият программасы
46 Бочаров АГ. Основные принципы типологии современных советских журналов / А.Г. Бочаров //Вестник МГУ. — 1973. — №3. — С.25-36
47 Шунда ук.
48 Эмирхан Ф. Идарэдэн / Ф. Эмирхан //Тэрбияи этфаль. — 1907. — №1. — 1 январь. — 16.
15
Ьэм рэсемнэре белэн олыларга да файдалы булыр дип еметлэнэ. Шушы фикер баш макалэдэ дэ чагылыш таба. Ул, балалардан бигрэк, аларныц эти-энилэренэ, зыялыларга багышлап язылган. Иц элек, илдэ барган узгэрешлэргэ бэя бирелеп, андагы тенденциялэр куздэн кичерелэ. Гыйлем алуньщ зарурлыгы ассызыклана.
«Мэктэп, мэктэп вэ мэктэп — бу заманыбызныц иц эувэле вэ иц заруру ихтыяжыдыр. Эмма бармы безнец нинди булса да уз китапларымыз.(...) Бармы бездэ балалар эдэбияты, хэтта гомумэн нинди дэ булса эдэбият? Билгеле, балаларньщ мэгыйшэт золмэтлэренэ чумарга ©лгермэгэн рухлары бик куп сеальлэргэ жаваб телидер.
Менэ балаларньщ бу хаклы талэплэреннэн бер кыйсменэ генэ булса да утэмэк безнец мэжэллэбезнец вазыйфасы буласыдыр». Элбэттэ, авторлар бу телэкне тормышка ашыру юлында куп хаталар, ялгышлар булырга мвмкинлеге турында да кисэтеп куялар. «Без ата-аналарга ярдэмче вэ балаларга мегаллим вэ остаз гына тугел, бэлки аларга яхшы ярдэмче дэ булырга телибез»49. Остаз гына тугел, иптэш тэ булырга телэу — «Тэрбияи этфаль»гэ генэ тугел, барлык журналларга да хае. Нэкъ менэ шушы телэк 1913 елда «Ак юл»ныц мехэррире Ьэм нашире Фэхрелислам Агиевны балаларга мврэжэгать итэргэ этэргэндер. Ул яца чыга башлаган журналны укучыларга иптэшлэре дип тэкъдим итэ. Моца кадэр «куцелсезлэнсэцез дэ, шатлансацыз да тик ялгыз идецез. Инде бу квннэн соц, сэламэт булсацыз, сезнец шатлыгыгызны да, куцелсезлегегезне дэ, эч пошуыцызны да уртаклашучы булды.»50 Элеге баш мэкалэдэ журналныц твзелеше куздэн кичерелэ, булачак рубрикалар турында мэгълумат бирелэ: «Ак юл» ... «сезнец белэн бергэ иске заман кеннэренэ дэ кайтачак... боз дицгезлэрен дэ караячак. ...денья патшалары белэн дэ танышачак. Куцелле хикэялэр, матур шигырьлэр дэ укыячак. «Башваткычлар булмэсе»нэ дэ керэчэк!» Шулай ук балалар хатлары, алар белэн элемтэгэ дэ зур игътибар
49 Шунда ук.
50 Агиев Ф. Свекле туганкайларым / Ф. Агиев // Ак юл. — 1913. — №1. — 1 6.
16 |
