эшкэ дейем характеристика
^ Тикшеренеузец актуаллеге. XIX быуатта Рэсэй йэмгиэте
тормошонда капитализм усешенэ бэйле терле узгэрештэр, буржуаз реформалар башлана, улар мэгариф елкэЬен дэ урап утмэй. Урыс булмаган халытстарзыц тормош-кенкурешен, фольклорын, телен, тарихын ейрэнеугэ дэулэт тарафынан зур игтибар буленэ башлай.
XIX быуат азапл - XX быуат башында баштса терки телдэр менэн бер рэттэн баш'корт теленэ лэ игтибар кесэйэ, йэмгиэттэ уныц менэн 'кызьгкЬыныу бермэ-бер арта. Быга булышлык итерлек шарттар за барльпска килэ: батша хекумэтенец милли-колониаль, христианлаштырыу аша урыслаштырыу сэйэсэтенэ ярашлы уткэрелгэн буржуаз-демократик реформалар, ижтимаги менэсэбэттэрзец тсатмарлашыуы, социаль 'каршыльгктаргыц кидкенлэшеуе ЬеземтэИенда Баш-кортостанда урыд-баштсорт мэзэни бэйлэнештэре эуземлэшэ. Баштсорт халтсы уры? Ьэм сит ил галимдарыныц фэнни эзлэнеузэренэ телэктэшлек курИэта. Был осор баш'корт теле буйынса быгаса курелмэгэн -кызы-клы кузэтеузэр, гилми эштэр, Ьеземтэлэр менэн билдэлэнэ.
Баш'корт телен, хальгк ижадын, тарихын ейрэнеу ма'ксаттары, Иис шикИез, терле була: алдынгы "карашлы галимдар уны фэнни кузлектэн ейрэнеп, Рэсэйгэ генэ тугел, бетэ Европага был турала тулы мэглумэт бирергэ ынтылЬа, урыд миссионерзары баш-корт хал-кын христиан диненэ ылытстырыу, урыслаштырыу бурысын тсуя; милли интеллигенция вэкилдэре иЬэ эсэ телен халы'К'ка ацлайышлы, эзэбиет haM фэн теле кимэленэ кутэреу, баш'корт халтсын югары мэзэниэткэ эйэ итеу, алдынгы урыс Ьэм уныц аша донъя мэзэниэте менэн ятсынайтыу матссатын тота. Тап улар тарафынан урыс графикаЬы нигезендэ баштсорт теленец язмаЬын булдырыуга тэуге ынтылыштар яЬала.
XIX быуат азагы - XX быуат башында урыс, бапгкорт hsM сит
ил галимдары, педагогтары тарафынан кириллица Ьэм латин .и * ' алфавиты нигезендэ нэшер ителгэн баш'корт халтсыньщ ауыз-тел
ижады елгелэре, бангкортса элифбалар, дэреслектэр, Ьузлектэр Ьэм тэржемэлэр донъя курэ.
, был осор бынан алдагы дэуерзэргэ Караганда язма бай булыуы менэн айырыла.
Сыганачктар лингвистик ихтыяждарзы тсэнэгэтлэндереузэ бик ФУР роль уйнай. Б.А. Серебренников фекеренсэ, 'Ъэр бер эзэбк телдец тарихы - тулыЬынса язма тел тарихы, йэгни терло типтагы язма тсомарттсыларзы ткулланыу тарихы ул".1 П.И. Мелиоранский ?а тел тарихын тикшереу^э теп материал булып терле я?ма (^ сыганатстар тороуын билдэлэй.2 Бындай я?ма сыганатстар^а билдэле
осор?агы тел торошо, уныц у^енсэлектзре, усеш тенденциялары caFbUibiui таба.
Л.И. Шелепованьщ "Тел гилеменец нэтижэле усеше тикшеренеу методтарынан, улар?ыц камиллашыуынан Fbma тугел, э тикшеренеу?ец матди (фактик) базаЬы булган сыганатстар^ын характерынан, составынан Ьэм ейрэнелеуенэн тора"3, - тигэн фекере менэн ризалашмау мемкин тугел.
Сыганатстыд тел материалын туранан-тура узлэштереу, yFa . тулы тасуирлама биреу, уныц баш'корт эзэби теле
нормалашыуында, удешендэ тоттсан урынын билдэлэу - эзэби тел тарихын ейрэнеузэ теп мэсьэлэлэрзец 6epehe.
Баштсорт тел гилемендэ был йунэлештэге байтатс хезмэттэр донъя курЬэ лэ, тап билдэлэнгэн осорзагы баш'корт йэнле Ьейлэу телендэ язылган сыганактарза сагылган терле тел факттары элегэ тиклем махсус тикшереу, hap ятслап ейрэнеу объекты булмауы
' Серебренников Б.А. Об основных отличиях истории строевых элементов языка от истории литературного языка. //"Советская тюркология", 1981, № 4. - С. 3.
2 Мелиоранский П.И. Араб-филолог о турецком языке. - СПб., 1900. - С. 11.
3 Шелепова В.И. Лингвистическое источниковедение и история русского слова. Дисс. ... докт. филол. наук. - Барнаул, 1999. - С. 3.
тикшеренеузец темаЬын Ьэм предметын билдэлэргэ булышлык итте.
^ Хэзерге баштсорт эзэби теленец нигеззэре революцияга
тиклемге дэуерзэ ук Ьалыныуы, XIX быуат азагы Ьэм XX быуат башы уныц тарихында иц меЬим дэуерзэрзец береЬе булыуы шул осорзагы язма сыганатстарзы лингвистик кузлектэн тикшереузец актуаллеген билдэлэй. Уларга, хэзерге баштшрт э^эби теле тарихыныц миллэткэ кусеу осороноц теп сыганатстары буларатс, фэнни 6aha биреу эше терки телдэр, шулай ук баштюрт тел белеменец меЬим бурысы булып ку^аллана.
Тикшеренеу^ец мат^саты Ьэм бурыстары. Тикшеренеу^ец теп матссаты булып XIX быуат а?агы - XX быуат башындагы башт^орт
^ теленец торошон сагылдырган я?ма сыгана'ктарфыц э?эби тел
тарихында, уныц нормалашыуында, удешендэ тоттсан урынын Ьэм ролен билдэлэу тора.
Ошо максаттан сыгып, тубэндэге бурыстар^ы хэл итеу 'карала:
- баштсорт я?ма э?эби теленец артабанпл удеш юлдарын дере? билдэлэусе галимдар^ын, Ьэм педагогтар?ыц эшмэкэрлеген курЬетеу;
~ тикшерелэсэк осор?агы я?ма сыганатстарфы ейрэнеу Ьэм А тасуирлау;
- уларфыц барлытска килеу шарттарын Ьэм хэ?ерге баштсорт э?эби теленэ, диалекттарына, йэнле Ьейлэу теленэ менэсэбэтен асытслау;
- сыгана-ктар^а тупланган тел материалын график, фонетик, орфографик, лексик, грамматик ятстан анализлау.
Тмкшеренеу?ец фэнни яцылыгы. Тэтсдим ителгэн
диссертацияла XIX быуат азагы - XX быуат башындагы урыд Ьэм
(к
латин графикалары менэн баигкорт йэнле Ьейлэу телендэ язылган
сыгана'ктар ентеклэп, системалы рэуештэ монографик планда беренсе таптсыр тикшерелэ.
*•• Хезмэттэ элегэ тиклем эз оирэнелгэн сыганатстар за иэлеп
ителде, язма тюмарттсыларзагы фактик материалдар тулы лингвистик анализга бирелде, уларзыц бапгкорт эзэби теле тарихында тоттсан урыны билдэлэнде.
Тикшеренеузец объекты булып Н.И.Ильминский бастырган "Баштсорт хикэйэЬе" (1862); М.-Г.'Кыуатовтыц "Бапгкорт мэтсэлдэре" (1895); "Бапгкорттар есен элифба" (1898); А.Г.Бессоновтыц "Баштсорттар есен элифба'Ъы (1907) Ьэм "Элифбанан Ьуц тэуге укыу китабы Иэм уры? теленэн тэуге практик дэрестэр: кенья'к-кенсыгыш баштсорттары есен" (1907); Н.Ф. Катановтыц "Баштсорттар
^ есен элифба'Ъыныц тсулъязмаЬы; М.А.'Кулаевтыц "вндэрзец
эйтелеш нигеззэре Ьэм баштсорттар есен элифба'Ъы (1912); В.В.Катаринскийзыц "Баштсортса-урысса Ьузлеге" (1899); "Урысса-баыгкортса тсыстсаса Ьузлек" (1893); В.Преленец "Баштшрт теле буйынса тикшеренеузэр"е (1903-1904), дини тэржемэлэр тсарала.
Тикшеренеузец методологик Ьэм теоретик нигезе итеп хэзерге тел гилеме буйынса эзэби тел тарихын, язмаЬын, сыганатстарын, улар барлытска килгэн осорзагы тарихи тарттарзы ятсгыртыусы фэнни хезмэттэр алынды. Тикшеренеу барышында
f баш'корт лингвистары Ж.Г.Кейекбаев, 'К.З.Эхмэров, В.Ш.Псэнчин,
Э.Ф.Ишбирзин, И.Г.Гэлэуетдинов, Р-Х-Халитсова, З.Г.Уратксин, М.В.Зэйнуллин h.6.; урыс галимы В.В.Виноградов, тсазатс телсеЬе Б.А.Эбелхэсимов, хакас галимы М.И.Боргояков, тсарагалпатс лингвисы Х.Х.Хамидов; сыуаш телселэре С.П.Горский, И.В.Мукина, татар галимдары В.Х.Хаков, A.F-Кэримуллин, О.Ш.Йосопова; ятсут тикшеренеусеИе П.А.Слепцов h.6. галимдарзын, хезмэттэре ейрэнелде Ьэм уларга таянылды.
6к Тикшеренеузец методтары. ЭЬэмиэтле язма тсомарттсыларга
лингвистик ятстан анализ яЬамай тороп, тел тарихын ейрэнеу, уныц
быуындан-быуынга кусэгилешен билдэлэу Ьэм телдец бегенге торошо менэн уныц элекке усеш этаптарын бэйлэу мемкин тугел; Тел тарихын куз алдына килтереу есен, айырым язма тюмарттсыларзы тулыЬынса тасуирлап, уларзыц хэзерге телдэ haioiaHFaH Ьызаттарын билдэлэргэ кэрэк.4
Лингвистик сыганатсгарзы ейрэнеузец теоретик Ьэм методик нигеззэрен билдэлэусе галимдар С.И.Котков менэн О.А.Блинова сыганатста теркэлгэн тел факттары (Ьуз, Ь.узбэйлэнеш, he-йлэм h.6.) йыйылмаЬы уныц лингвистик эстэлеген тезеуен Ьэм тикшеренеу^ец матди базаЬын тэшкил итеуен Ьы^ьгк едтенэ ала.5
Сьнанатстар^ы ейрэнеу тарих, шулай ук тел гилеме менэн бэйле, я?ма тсомарттсылар^ы э?лэп табыу, йыйыу, бер системага килтереу, бастырыу, тарихи Ьэм филологик планда тикшереу?е h.6. у? эсенэ ала.
Тарих фэнендэге тэжрибэлэргэ таянып, О.А.Блинова лингвистик сыганатсгарфы анализлау^ыц тубэндэге этаптарын курЬэтэ:
I. Сыгана"ктыц тыштсы ягын анализлау (сыганатстын; барлы-ктса килеу ватсытын, урынын, сэбэптэрен билдэлэу, авторын асьгклау h.6.).
П. Сыганатстыц эске ягын характерлау («интерпретация», йэгни уныц йекмэткеЬен ацлатыу, фактик эЬэмиэтен курЬэтеу).
III. Йыйылган материалдарзыц дереслеген тикшереу.
IV. Сыганатстыц мэглумэт биреу кимэлен, уныц мемкинлеген Ьэм сиктэрен билдэлэу.6
Сыганатстарзы тикшереузец ошондай юлы гилми хезмэттэрзэ киц 'кулланыла. Уларзы ейрэнеузец конкрет алым Ьэм методтары,
4 Орловская М.Н. Язык "Алтан тобчи". - М., 1984. - С. 3.
5 Котков СИ. Лингвистическое источниковедение и история русского языка. - М., 1980. - С. 7; Блинова О.И. О предмете лингвистического источниковедения. //Языки и топонимия Алтая. -Барнаул, 1981. - С. 85.
6 Блинова О.И. Указанное сочинение. - С. 84-85.
сыганатстыц йекмэткеЬенэн, уныц узенсэлектэренэн, шулай ук тел гилеменец ихтыяжынан сыгып билдэлэнэ.
• Беззец эштэ, тикшерелгэн материалдыц характерынан Ьэм
ма'ксатынан сыгып, тел гилемендэ киц файзаланьютан тарихи-тасуирлау, сагыштырыу, тарихи-сагыштырыу методтары тсулланылды. Сыганатстыц тел узенсэлектэрен тасуирламай, уларзы хэзерге баштсорт теле, уныц диалекттары, Ьейлэштэре менэн сагыштырмай, тарихи осор менэн бэйлэп ейрэнмэй тороп, был чкомарттсыларзы фэнни ятстан тулыЬынса асытслап, улар?ыц тел тарихында тоттсан урындарын билдэлэп булмай.
Тикшеренеу?ец практик эЬэмиэте. XIX быуат a^aFbi - XX быуат башындагы баштсортса я?ма сыганатстар^ыц теп у?енселеге Ч~- улар?ыц теле баигкорт йэнле Ьейлэу теленэ я'кын, халытссан
булыуында. Шуилы-ктан улар^ыц телен ейрэнеу баш'корт э?эби теле тарихы буйынса тшммэтле фактик материал бирэ, уныц дейем картинаЬын булдырыу^а меЬим роль уйнай.
Ьыгымталар, Ье^емтэлэр телселэр, тарихсылар тарафынан тсайЬы бер тел мэсьэлэлэрен хэл иткэндэ, уныц нормаларын билдэлэгэндэ, шулай ук мэктэптэр^э, K)Fapbi укыу йорттарында баш-корт э?эби теле Ьэм я?маЬы тарихын, уныц сыганатстарык ейрэнеу буйынса лекциялар^а, практик дэрестэр?э 'кулланылыш л таба ала.
Эште Ььшап тсарау, бадылып сы-к-кан мэ'кэлэлэр
1. Развитие башкирской письменности на основе русской графики (по азбуке М.А. Кулаева) // Функционально-семантический аспект языковых единиц: Сборник научных статей. -Уфа: БГУ, 2001. - С. 142-148.
2. Тэуге баштсорт элифбаЬын тезеуселэрзец береЬе // Неделя науки: Материалы научной конференции Сибайского института БГУ
& (14-18 мая 2001 г.). - Сибай: СИ БГУ, 2001. - С. 197-198.
3. Баштсорт телендэге "Инжил" пэм уныц тел узенсэлектэре // "Йэдкэр", 2003, №2. - С. 127-132.
4. Баигкорт телендэге "Инжил"дыц лексик узенсэлектэре // Пути совершенствования башкирской общеобразовательной школы: Сборник статей. / Под ред. Ф.А. Сайфуллина. В 2-х т. Т.1. - Уфа: РИО БГУ, 2003. - С. 110-114.
5. Баиткорт телен ейрэнеузэ M.-F. 'Кыуатовтыц эшмэкэрлеге // Баштшрт телен, эзэбиэтен ейрэнеу Ьэм укытыузыц актуаль проблемалары: студенттар пэм аспиранттарзыц республика фэнни-гэмэли конференцияпы материалдары йыйынтыгы. 23 апрель, 2004 йыл. / Яуап. ред. Д.С. Тикеев. - Стэрлетама'к: СДПИ, 2004. - С. 155-157.
6. Бер быуатлытс Ьу?лек (В. Преленец баштшртса-венгрса Ьузлеге буйынса) // Научные доклады конференции «Неделя науки - 2003» Сибайского института БГУ: Ч. 2. - Сибай: СИ БГУ, 2004. -С. 28-34.
7. Бапгкортса "Евангелие"ныц грамматик узенсэлектэре // Там же. - С. 24-28.
8. Бапгкорт тел гилеме тарихында А.Г. Бессоновтыц роле // Сборник научных статей аспирантов и молодых преподавателей Сибайского института БГУ / Под ред. A.M. Хусаиновой. - Сибай: СИ БГУ, 2004. - С. 94-99.
ИНЕШ БУЛЕК
Я?ма сыганатстар^ы туплау Ьэм ейрэнеу^ец тсы^тсаса тарихы
Бегенге кендэ тел гилемендэ э?эби телдэр?ец барлы'К'ка килеу Ьэм усеш процесын ейрэнеугэ ?ур игтибар бирелэ, сенки купселек э?эби телдэр?ец йе?эр йыллытс тарихы бар, улар^ыц формалашыуы, ижтимаги тормошта тоттсан урыны мэсьэлэлэре ?ур бэхэстэр тыу?ыра.
Тикшеренеуселэр бапгкорт э?эби теленец тарихын бер нисэ ocopFa булэ. Ж-F. Кейекбаев хронологик планда ее дэуер билдэлэй: 1) XIII-XVI быуаттар^ан алып XIX быуаттыц беренсе яртыЬына тиклемге - хальгк ижады эсэр?эрендэ сагылган ерле Ьейлэштэр?эн естен торган дейем характерлы эфэби тел дэуере; 2) XIX быуаттыц урталарынан Октябрь революцияЬына тиклемге - дейем халык теле ниге?ендэ уныц я?маЬын булдырыуга ынтылыш дэуере; 3) Октябрь революцияЬыныц беренсе йылдарынан (1919-1922 йылдар?ан) алып хэ?ерге кендэргэ тиклемге - дейем башгкорт халы'к теленэ ниге?лэнгэн я?ма э?эби телдец тамам формалаигкан дэуере.7
Ьуцгы йылдар?а э?эби тел тарихын ейрэнеуселэр, F.B. Хесэйеновтыц фекерен8 тсеуэтлэп, баштсорт э?эби теленец усеу тарихын ике теп ocopFa булеп -карай башланы: 1) миллэткэ тиклемге осор (XIII быуаттан алып XIX быуаттыц а?агынаса); 2) милли осор (XX быуаттыц башынан бегенге кенгэсэ)9.
XIX быуат а^агы Ъэм XX быуат башы - баштсорт э?эби теле тарихында ошо ике усеш этабын тоташтырыусы эЬэмиэтле осор ул. "Был ватсытта мэгрифэтеелек э?эбиэте усеш ала, Урал-Волга буйы
7 Киекбаев M.F. Хэ?ерге башкорт теленец лексикаЬы Ьэм фразеологияЬы. - бфе, 1968. - 32-33--, се биттэр.
"¦ 8 Хвсэйенов F.E. Урал-Волга буйы терки э?эби теле тарихына -карата. //"Баштсортостан
укытыусыЬы", 1976, № 6. - 33 -се бит.
9 Ишбирзии Э.Ф., Рзлэуетдинов M.F., Халикова Р.Х. Баш-корт э?эби теленец тарихы. - 0фе,
1993. (Артабан: Баш-корт э?эби теленец тарихы.) - 8-се бит.
10
терки телендэ теп бапгкорт элементтары арта, э^эби телдец яцы стилдэре формалаша, ... э?эби телдэ демократлашыу процесы кицэйэ" Ьэм уныц хальгк теленэ ягкынлашыу процесы кесэйэ10.
Хэ?ерге лингвистикала э?эби тел тарихын тикшереу?ец ниге??эре ярайЬы ук ятсшы эшлэнгэн, Ьэм ул теп ее аспектта алып барыла, тип билдэлэнэ коллектив тарафынан нэшер ителгэн махсус хе?мэттэ: 1) "э?эби телдец формалашыу ниге??эре Ьэм cbiFaHa-ктары; 2) э?эби тел нормаларыныц усеуе Ьэм юлга Ьалыныуы; 3) э^эби телдэге функциональ стилдэр?ец формалашыуы Ьэм усеуе..."11
Беренсе аспект сыганатстарфы ейрэнеу?е у? эсенэ ала, тэ-кдим ителгэн тикшеренеу ?э шул йунэлештэ алып барыла.
BbiFaca баш'корт э?эби теле тарихыныц миллэткэ тиклемге Ьэм миллэткэ кусеу осорондапл я?ма сыганатстарын туплау, улар^ы хронологик тэртипкэ килтереу, фэнни у^лэштереу буйынса тел гилеме фэне тарафынан куп кенэ эш баштсарылган. Бында беренсе сиратта баш'корт тел гилемен устереугэ, фольклор?ы ейрэнеугэ ?ур елеш индергэн ататслы тюрколог, профессор Н.К. Дмитриевтыц хе^мэттэрен курЬэтергэ кэрэк. Галим бапгкорт теленец XX быуаттыц 20-се йылдарына тиклемге тарихын ейрэнеп, шул дэуер?эге я?ма сыганатстар^ыц библиографияЬын те?ей.12 Ул шулай ук XIX быуат а^атстарында А.Г. Бессонов тарафынан йыйып тэржемэ ителгэн баш'корт халы-к экиэттэрен айырым китап итеп бадтырып сыгара.13 Был йвтынтытска я?ган баш мэ'кэлэЬендэ14 Н.К. Дмитриев А.Г. Бессоновтыц лингвистик Ъ.вм. фольклористик эшмэкэрлегенэ югары 6aha бирэ, уныц баш'корт теле буйынса бик ?ур фактик белемгэ эйэ булыуын Ьы?ытк естенэ ала, бик тырышып, намыс менэн йыйган тел материалы "айырым тел Ьэм фольклор
10 Шунда ук. - 8-се бит.
11 Шунда ук. - 5-се бит.
12 Дмитриев Н.К. Библиография по башкирскому языку и фольклору. - Уфа, 1936.
13 Башкирские народные сказки. Запись и перевод А.Г. Бессонова. /Предисловие, коментарии и редакция проф. Н.К. Дмитриева. - Уфа, 1941.
11
куренештэренец тарихы буйынса узенсэлекле документ характерын ала", тип махсус билдэлэп утэ.15 Н.К. Дмитриев экиэттэрзец '* урыссага тэржемэЬендэ курЬэтелгэн искэрмэлэрзэ баштсортса
бирелгэн бетэ Ьуззэргэ таянып, уларзыц фонетик Ьэм лексик узенсэлектэренэ анализ яИай Ьэм бында шул ваткыттагы урыс (миссионер) транскрипцияЬы мензн язылган Ьуззэрзец купмелер дэрэжэлэ теуэл сагылдырылыуын белдерэ.16
Т.М. Гариповтын; баш'корт телен революцияга тиклемге осорза ейрэнеугэ арналган мэ'калзЬе лэ зур эЬэмиэткэ эйэ, галим сит ил галимдары, урыс тюркологияЬы вэкилдере, шулай ук бацгкорт мэгрифэтселэренец хезмэттэренэ тсыстсаса кузэтеу яИай Ьем алфавит тэртибендэ был сыганатстарзыц исемлеген дэ бирэ.17 0* Тэгэйен XIX быуат азагы - XX быуат башындагы
cbiFaHaicTapFa багышланмаЬа ла, 'К.З. Эхмэров, Ж-F. Кейекбаев, А.И. Харисов, А.А. Юлдашевтарзыц телдец теге йэки был ягын тикшереугэ тсагылган хезмэттэре лэ ошо йэЬэттэн игтибарга лайьгк.
'К.З. Эхмэров узенец киц билдэле "Баш'корт языуы тарихынан" тигэн хезмэтендэ эйтелгэн осорза урыс графика Ьы нигезендэ В.В. Катаринский, А.Г. Бессонов Ьэм М.А. гКулаевтар тэтсдим иткэн баигкортса алфавиттарга ла тукталып китэ, хэзерге баштсорт эзэби теленец алфавиты менэн орфографияЬын тезегэндэ был елкэлэге тэжрибэлэрзец искэ алыныуын эйтэ.18
Куренекле телсе Ж-F. Кейекбаев баштсорт эзэби теленец фонетикаЬын, Ьуз байлыгын бетон бер система рэуешендэ ейрэнгэн хезмэттэрендэ19 эзэби тел тарихына ла туктала. Телсе баш'корт
14 Шупда уте. - 3-28-се биттэр.
15 Шунда у-к. - 7-се бит.
16 Шунда уте. - 8-се бит.
17 Гарипов Т.М. Изучение башкирского языка в дореволюционный период. //Вопросы башкирской филологии. - М., 1959. - С. 35-42; там же. Библиография по башкирскому языкознанию. Вып. 1. (до Великой Октябрьской социалистической революции). - С. 153-155.
18 Ахмеров К.З. Из истории башкирской письменности: История алфавита и орфографии башкирского литературного языка. - Уфа, 1972. - С. 81-83.
19 Киекбаев M.F. Баш-корт теленен, фонетикаЬы. - вфе, 1958; Шул ук. Баш-корт эзэби теленец дерве эйтелеше. - 0фв, 1964; Шул ук. Хэзерге баш-корт теленец лексикаЬы Ьэм фразеологияЬы. - 9фв, 1966. Ь.б.
12
эзэби теленец усешен ее дэуергэ булеп, икенсе дэуерен (XIX быуат уртаЬынан Октябрь революцияЬына тиклем) дейем баштсорт хальгк теле нигезендэ уныц язмаЬын булдырыуга ынтылыштар дэуере, тип атай. Ул бында В.В. Катаринский, А.Г. Бессонов, М. Биксурин Ьэм М.А. 'Кулаевтыц эшмэкэрлеге игтибарзы айырыуса йэлеп итеуе тураЬында яза20. Баштсорт теленец лексикографияЬы хатсында мэглумэттэр биргэндэ, В.В. Катаринскийзыц урыеса-бапгкортса (Ырымбур, 1893), баигкортса-урыеса (Ырымбур, 1899) Ьузлектэре фэнни эЬэмиэтен эле лэ югалтмауын Ьызьгк естенэ ала, венгр галимы В. Преленец баштаэртса-венгрса Ьузлегенец (Будапешт, 1904) баштсорт лексикографияЬыныц тарихы есен эЬэмиэтен курИэтэ.21
Э.И. Харисов XVIII - XIX быуаттар^агы баштсорт хальгк э?эби мирасын, фольклористик куренештэр^е хронологик тэртиптэ ейрэнеп, системага Ьалыуга $ур кос Ьала, куп я?ма сыганатстар^ыц тел у^енсэлектэренэ игтибар итэ.22
Э.9. Юлдашев, баш-корт теленец революцияга тиклемге осорона характеристика биргэндэ, ошондай фекер эйтэ: "Октябрь революцияЬына тиклем сыгарылган баигкорт телендэге басма э^эбиэттэн тик XIX быуат урталарында баш-корт дворянствоЬыныц прогрессив йэмэгэт эшмэкэр^эре М.-С. Биксурин, M.-F. 'Кыуатов, М.И. бметбаев тарафынан те?елгэн тсайНы бер дэреслектэр Ьэм укыу тсулланмалары гына, шулай ук А.Г. Бессонов, В.В. Катаринский пэм баштсалар^ыц баштсорт телен ейрэнеугэ арналган билдэле хе?мэттэрендэ тупланган текстар Ьэм лексик материалдар гына терки я?ма теленец йогонтоЬонан азат. Был терзэге эзэбиэт, тел кузлегенэн -Караганда, теге йэки был баштсорт диалектына йэ
20 Киекбаев Ж.Р. КурЬэтелгэн хе?мэт. - вфе, 1966. - 29-33 биттэр.
21 Шунда ук. - 245-250 -се биттэр.
22 Харисов Э.И. Уткэндэргэ сэйэхэт. Милли тел Ьэм я?ма э?эби тел. //"Атщел", 1964, №3; Баштсорт халытс ижады. 3 томда. /Тв?вусе, баш hy? я?ыусы Ьэм анлатмалар биреусе Э.И. Харисов. I том. - вфе, 1954, 6-11 биттэр; II том. - вфе, 1959. - 5-7 биттэр; Харисов Э.И. Баш-корт халтсыньщ э?эби мирабы (VIII - XIX б.)- Уфа, 1966; Он же. Литературное наследие башкирского народа (VIII - XIX вв.) - Уфа, 1973.
13
Иейлэшенэ ятсын тора".23 Был ошо осорза урьк^санан баштгортсага тэржемэ ителгэн эзэбиэттец бапгкорт йэнле Ьейлэу телендэ '* бирелеуен курпэтэ, быга мисал итеп XIX быуат азагында
миссионерзар тарафынан тэржемэ ителгэн дини йекмэтеле "О загробной жизни по учению православной церкви" (Оренбург, 1899), "Святое Евангелие" (Оренбург, 1899), "Священная история Ветхого и Нового завета" (Оренбург, 1900) тигэн ее китап килтерелэ.
Революцияга тиклем баппсорт теленец ниндэй кимэлдэ Ьэм нисек тикшерелеуе А.Н. Кононов менэн Н.А. Баскаковтыц хезмэттэрендэ лэ сагылыш таба.24
Ьаналган хезмэттэрзец кубеЬендэ теп игтибар сыганачктарга дейем характеристика биреугэ тсайтып тсала.
V Хэзерге ват^ьпта, тел гилеменец терле елкэлэрендэге
мэсьэлэлэрзе тикшереу есен, сыганатстарзагы лингвистик мэглумэттэрзе тасуирлауга, телдец теге йэки был япл сагылдырыуына -карап, уларга 6aha биреугэ, тсулланылыу сиктэрен асы-клауга арналган байтатс хезмэттэр донъя курзе.
Был куренеш В.Ш. Псэнчиндьщ хезмэттэрендэ лэ ярайИы уте тулы ятстыртыла. Автор, язма сыганатстарга нигезлэнеп, уларга анализ уткэреп, баш-корт язма эзэби теленец формалашыу тарихын тикшерэ.25 Уныц хезмэтенец бер булеге XIX быуаттыц икенсе яртыИынан Октябрь революцияЬына тиклем галим Ьэм педагогтарзыц дейем хальгк эзэби теле нигезендэ баигкорт язмаЬын Ьэм язма телен барльпека килтереугэ ынтылыштарына арнала. Галим, баштсорт телен ейрэнеугэ тыуган 'кызы'кЬыныузарзыц тарихи ерлеген ейрэнеп, был ынтылыштар терле матссаттан килеп сытскан, тип иеэплэй: беренсеЬе баштсорт телен айырым тел
23 Юлдашев А.А. Характеристика башкирского языка дореволюционнго периода. // Закономерности развития литературных языков народов СССР в Советскую эпоху. - М., 1969. -С. 113.
24 Кононов А.Н. История изучения тюркских языков в России: Дооктябрьский период. -Л., 1982. -С. 256-258; Баскаков Н.А. Введение в изучение тюркских языков. - М., 1982. - С. 247-249.
25 Псэнчин В.Ш. История формирования башкирского литературного письменного языка. Дисс. ... канд. филол. наук. - Уфа, 1964.
14
буларатс фэнни-теоретик ятстан ейрэнеу, уны фан донъяЬына сыгарыу булЬа, икенсеЬе - баштюрт балаларын Ьэм йэштэрен у?
'* туган телдэрендэ грамотага ейрэтеу. Тикшеренеусе был осорга
TcapaFaH язма тсомарттсыларзы, терки телендэ, йэ терки орфографияЬы буйынса дейем баштсорт хальгк эзэби Ьейлэу телендэ, йэ урыс алфавиты менэн язылыуына тсарап, ее теркемгэ булеп ейрэнэ.
В.Ш. Псэнчин М. Биксуриндыц китабында26 басылган "Батыр батша экиэте"нец теленэ ентекле анализ бирэ. Бунды теркемдэге сыганатстарзыц фонетик, лексик, грамматик узенсэлектэренэ кузэтеу яЬап, уларзыц баштса тер язмаларга "Караганда ныгыра'к эшкэртелган булыуын билдэлэй. Алфавит Ьэм орфография
•У мэсьэлэлэренэ тукталып, ошондай фекер эйтэ: "Урыс графикаЬы
нигезендэ тезелгэн алфавит, Ьис ЬузЬез, гэрэп алфавитынан югары булмаЬа ла, орфографияла бангкорт теленец узенсэлектэре дере? сагылган."27 В.Ш. Псэнчин баштсорт язмаЬын булдырыу юлында тэуге милли алфавит тезеусе М.А. ТСулаевтын; хезмэтен югары баЬалай. Был телсенец шулай уте айырым сыганатстарга арналган байтатс мэ-кэлэлэре донъя курзе.28
Матбугат биттэрендэ, йыйынтьгктарза баш-корт теле тарихында куренерлек эз тсалдырган шэхестэрзец хезмэттэре тураЬында куп кенэ мэтеэлэлэр нэшер ителде. Тэугелэрзэн булып F.M. Ишбулатовтыц "Баш-кортса иц тэуге элифба" исемле мэ-кэлэЬе басылып сыта.29 Автор В.В. Катаринскийзыц баштсортса элифбаЬына (1898) кузэтеу яЬай
26 Бикчурин М.С. Батыр батшаньщ экиэте. //Начальное руководство для изучения арабского, персидского и татарского языков Туркестана. - Казань, 1869. - С. 62-66.
27 Псэнчин В.Ш, КурЬвтелгэн хезмэт. - 1964. - 76-77-се биттэр.
28 Псэнчин В.Щ. М.А. Нулаев - хэзерге бангкорт алфавитына нигез Ьалыусыларзьщ береЬе. //"Башкортостан укытыусыЬы", 1964, №3. - 51-53-се биттэр; Шул уте. А.Г. Бессонов -куренекле телсе Ьэм фольклорсы. //"Совет Баштсортостаны", 1973 й., 21 ноябрь; Шул уте. "Батыр батшаньщ экиэте" - "Рассказ о смелом царе" Мир-Салиха Бикчурина. //Археография и лингвистическая текстология Южного Урала. - Уфа, 1977. - С. 139-155.
29 Ишбулатпов F.M. Баштсортса иц тэуге элифба. //'"Кызыл Башкортостан", 1946, 5 июнь.
15
Байтак Ьуцыратс H.F. Гэлэуетдиновтыц да ошо сыганакты тикшереугэ багышланган мэкэлэлэре матбугатта басылды.30
'• Бангкорт э?эби теленец тарихи уткэнен сагылдырган
сыганатстар^ы йыйыуга, ейрэнеугэ кы?ьгкЬыныу?ар Ьаман арта бара. Т.М. FapnnoB менэн 3.F. Ураксин авторлыгындагы мэкэлэлэ31 башкорт халтсыныц тарихын, мэ?эниэтен Ьзм телен ейрэнеугэ гкыфыгкЬыныу?ар?ыц бе??ец ил сиктэренэн сыгыуы игтибар у^эгенэ алына. Бында венгр галимы В. Преленец "Keleti Szemle" журналында басылган "Баигкорт теле буйынса тикшеренеу?эр" исемле хе?мэте (1903-1904) сагыштырмаса югары тса^аныш буларатс карала. Был хе^мэт тикшеренеу?ец югары теоретик кимэлдэ башгкарылыуы менэн эЬэмиэтле, тип Ифэплэй автор?ар.32
(* "Инжил"дыц баштсортса тэржемэЬенец (1902) телен тикшереу
тэу башлап 3.F. Уратссин тарафынан баш-карыла.33 Телсе был тэржемэне баштшрт теле тарихын ейрэнеу буйынса меЬим сыганатс буларатс карай. Ралим XIX быуат - XX быуат башындагы башкорт теле тарихы буйынса сыганатстар^ан миссионер басмалары у?енэ башка урын алып тороуын билдэлэй. Был текстар?ыц теп у?енсэлеге Ьэм эЬэмиэте улар?ьщ, шул дэуер?э баиткорттар^ыц ихтыяжын кэнэгэтлэндереусе "терки" я?ма теленэн айырмалы рэуештэ, башлыса башкорт йэнле Ьейлэу телендэ я?ылыуында, тип курЬэтэ автор.34 3.F. Ураксиндыц М.А. гКулаевтыц хе?мэттэренэ арналган мэкэлэлэре лэ игтибарга лайык.35
XVIII - XIX быуаттар?агы башкорт шэжэрэлэренец Ьэм тарихи документтар?ыц теле е^тендэ бик етди тикшеренеу^эр
30 Галяутдинов И.Г. Главная книга //"Советская Башкирия", 1988, 5 апреля; Рэлэуетдинов M.F. Тэуге баш-корт элифбаЬы (100 йыл тулыуга -карата) //"Башкортостан", 1992, 12 февраль.
31 Гарипов Т.М., Ураксин З.Г. Западноевропейские источники по истории изучения башкирского языка. //Южноуральский археографический сборник. Выпуск I. - Уфа, 1973. - С. 160-165.
32 Шунда у тс.
33 Ураксин З.Г. "Инжил" как источник изучения истории башкирского языка. //Археография и лингвистическая текстология Южного Урала. - Уфа, 1977. - С. 98-103.
34 Шунда уте. - 98-се бит.
35 Ура-ксин 3.F. Телсе - галим Ьэм врач. //"Совет Баштсортостаны", 24 ноябрь, 1963; Ураксин З.Г., Шипгареева СМ. Обзор личного фонда врача и ученого филолога М.А. Кулаева. //Археография и лингвистическая текстология Южного Урала. - Уфа, 1977. - С. 115-118.
16
уткэргэн галимэ Р.Х. Халитсова миллэткэ кусеу осорондагы сыганатстарзы ейрэнеугэ лэ игтибар булэ. Ул 1982 йылда Татарстан
^ РеспубликаЬыныц узэк архивынан Н.Ф. Катановтыц "Азбука для
башкирского языка" тигэн хезмэтен табып ала. Р.З. Шакуров менэн бергалэп тсулъязманы ейрэнеп, уньщ тураЬында мэтсэлэлэр бастырып cbiFapa36, унда элифбаныц йекмэткеЬе тасуирлап бирелэ. Авторзар был элифба "XIX быуат азагында - XX быуат башында православие миссионерзары тарафынан таратылган текстарга нигез булган" Ьэм, "'кулъязма кейенсэ генэ тороп тсалЬа ла, билдэле бер матссаттан (иц элек миссионерльгк мэнфэгэттэренэн) сыгып эшлэнгэнлегенэ тсарамастан, был хезмэт шул дэуер бапгкорт эзэби телен устереугэ билдэле кимэлдэ йогонто яЬаган булырга тейеш",
й» тип исэплэй. Телселэр, Н.Ф. Катановтыц элифбаЬына югары 6aha
биреп, был сыгана'к шул осорзагы баштсорт йэнле Ьейлэу теленец фонетик тезелешен Ьэм тэбигэтен гэйэт тулы Ьэм узенсэлекле итеп куз алдына ба^тырыуын билдэлэй. Шул ук ват^ьетта "баш'корт милли язмаЬыныц Ьэм милли культураЬыньщ тсиммэтле бер 'комарт'кыЬы буларатк та эЬэмиэт тсазана", тип белдерэлэр.37
Сыгана'ктарзы ейрэнеу аспектында Э.Ф. Ишбирзиндыц хезмэттэре лэ меЬим урын тота.38 Ул баштсорт лексикаЬыныц тарихи усешен тикшереугэ зур кес Ьалган. Телсе бер хезмэтендэ "баштсорт теле Ьэм уньщ лексикаЬыныц усеш тарихын тикшереузэ XVIII-XIX быуаттарзапл тсулъязма Ьэм басма Ьузлектэр бик куп материал бирэ", тип билдэлэй.39 Тикшеренеусе был Ьузлектэрзе лексиканы сагыштырма ейрэнеу сыганатстары итеп тсарай,
513 Халикова Р.Х., Шакуров Р.З. Еще одна страница из научного наследия Н.Ф. Катакова.
//"Советская тюркология". 1981, №3. - С. 36-38; Шулар уте. Я?ма телебе? тсомаргкыЬы.
//"Аги?ел", 1982, №5. - 114-116-сы биттэр.
37 Халикова Р.Х., Шакуров Р.З. КурЬателгэн хе?мэт. - 1982. - 116-сы бит.
33 Ишбердин Э.Ф. Рукописные и печатные словари XVIII-XIX вв. как источник изучения
истории башкирского языка. //Письменные памятники Башкирии (историко-филологические
исследования). - Уфа, 1982; Он же. Историческое развитие лексики башкирского языка. - М.,
1986.
39 Ишбердин Э.Ф. Указанное сочинение. - 1986. - С. 11.
17 |