стр.
ВВЕДЕНИЕ...................................................................................................... 2
ГЛАВА 1. СОСТОЯНИЕ ФИЗИЧЕСКОЙ КУЛЬТУРЫ И СПОРТА МОНГОЛИИ НАКАНУНЕ ВСТУПЛЕНИЯ СТРАНЫ В ОЛИМПИЙСКОЕ ДВИЖЕНИЕ............................................................. 7
1.1. Развитие национальных видов спорта в Монголии................ 7
1.2. Становление и развитие современных видов спорта в Монголии...........................................................:............................. 24
ГЛАВА 2. ВЫХОД СПОРТСМЕНОВ МОНГОЛИИ НА МЕЖДУНАРОДНУЮ СПОРТИВНУЮ АРЕНУ....................'....................... 53
2.1. Участие монгольских спортсменов в крупнейших международных соревнованиях......................................................... 53
2.2. Выступление спортсменов Монголии на летних и зимних Олимпийских играх..........................'....................................... 65
ГЛАВА 3. РАЗВИТИЕ ФИЗИЧЕСКОЙ КУЛЬТУРЫ И СПОРТА ПОСЛЕ ДЕБЮТА МОНГОЛЬСКИХ СПОРТСМЕНОВ НА ОЛИМПИЙСКИХ ИГР АХ........................................................................ 83
3.1. Физкультурно-спортивное движение в современной Монголии................................:........................................................ 83
3.2. Развитие физической культуры в Монголии под влиянием современного олимпийского движения.................................. 94
ВЫВОДЫ......................................................................................................... 107
ПРИЛОЖЕНИЯ............................................................................................... 109
ЛИТЕРАТУРА................................................................................................. 128
а
1 МОНГОЛЬШ БИЕИЙН ТАМИР СПОРТЫН
ХОГЖИЛД ОРЧИН УЕИЙН ОЛИМПИЙН ХОДОЛГООН НОЛООЛСОН НЬ
УДИРТГАЛ
БУЛЭП. ОЛИМПИЙН ХОДОЛГООНД ОРОЛЦОХЬШ
[ ОМНОХ УЕИЙН МОНГОЛЬШ БИЕИЙН
t \ ТАМИР СПОРТ
1.1 Монголд ундэсний спорт хогжиж ирсэн туухэн ', уламжлал
1.2 Орчин уеийн биеийн тамир спортын торлууд уусэж хогжсон нь (1921-1961 он)
БУЛЭГП. МОНГОЛЬШ ТАМИРЧИД ОЛОН УЛСЬШ СПОРТЬШ ТАВЦАНД
2.1 Тив дэлхийн чанартай олон улсын тэмцээнд ^^Г оролцсон нь
2.2 Монголын тамирчид овол, зуны олимпийн тоглолтонд
БУЛЭГШ. ОЛИМПИЙН ТОГЛОЛТОНД ОРОЛЦСОНЫ 1 ДАРААХ УЕИЙН МОНГОЛЬШ БИЕИЙН
ТАМИР СПОРТЫН ХОГЖИЛ, ТУУНД ОЛИМПИЙН ХОДОЛГООН НОЛООЛСОН НЬ
. 3.1 Орчин уе дэх монголын биеийн тамир спортын
tf ходолгоон (1962-1990 он)
3.2 Монголын биеийн тамир спортын хогжилд
орчин уеийн олимпийн ходолгоон нолоолсон нь ДУГНЭЛТ
ХАВСРАЛТ НОМЗУЙ
1,1 »i
МОНГОЛЬШ БИЕИЙН ТАМИР СПОРХЬШ ХОГЖИЛДОРЧИН УЕИЙН ОЛИМПИЙН
ходолгоон нолоолсон нь
-г" УДИПТАЛ
БУЛЭП. ОЛИМПИЙН ХОДОЛГООНД ОРОЛЦОХЬШ-------
ОМНОХ УЕИЙН МОНГОЛЫН БИЕИЙН
ТАМИР СПОРТ 7^
1.1 Монголд унд^сний спорт хогжиж ирсэн туухэн ч уламжлал 7
1.2 Орчйн уёийн биеийн тамир спортын торлууд уусэж хогжсон нь (1921-1961 он) 24
БУЛЭГП. МОНГОЛЬШ ТАМИРЧИД ОЛОН УЛСЫН
СПОРТЬШТАВЦАНД 53
2.1 Тив дэлхийн чанартай олон улсын тэмцээнд 53 оролцсон нь -^
2.2 Монголын тамирчид овол, зуны олимпийн 65 тоглолтонд
БУЛЭГШ. ОЛИМПИЙН ТОГЛОЛТОНД ОРОЛЦСОНЫ ДАРААХ УЕИЙН МОНГОЛЫН БИЕИЙН ТАМИР СПОРТЫН ХОГЖИЛ, ТУУНД ОЛИМПИЙН ХОДОЛГООН НОЛООЛСОН НЬ 83
3.1 Орчин уе дэх монголын биеийн тамир спортын ходолгоон (1962-1990 он) 83
3.2 Монголын биеийн тамир спортын хогжилд олимпийн ходолгоон нолоолсон нь 94
ДУГНЭЛТ 107
ХАВСРАЛТ 109
НОМ ЗУЙ 128
1
удартгАл
Монголчууд туухэн урт хугацаанд байгаль цаг уур, ахуй амьдралтайгаа гайхамшигтай сайхан зохицсон эрийн гурван наадмын терлуудийг бий болгосон нь монголын ард тумний бие бялдарын хумуужлийн ундсэн хэрэглууруудийн нэг нь болоод зогсоогуй хурдан хулгийн уралдаан, цэц мэргэн харваа, хучит бехийн барилдааныг сонгон туунийгээ бух нийтийн хуртээл болгон заан сургах баялаг их уламжлал, туршлага бухий ард тумнуудийн нэг билээ.
Судалгааны ундэслэл, асуудлын чухал болох нь:
Манай орны биеийн тамир спортын хегжил, хеделгеен тууний евермец онцлогийг нэгтгэн судалж ялангуяа олимпийн тоглолтонд оролцсон, орчин уеийн спортын шинэ шинэ терлуудийг уусгэн хегжуулсэн, монгол гэдэг нэрийг олон улсын спортын тавцан дээр гаргаж ирснийг судлах судалгаа шинжилгээний ажил хараахан хийгдэж амжаагуй байна.
Орчин уеийн биеийн тамир спортын терлуудийг хегжуулж прений ундсэн дээр дэлхийн спортын тавцан дээр монголын тамирчдын узуулж байгаа амжилт, олимпийн хеделгеенд нэгдэн орж олимпизмийн узэл санааг эх орондоо эрхэмлэн дэлгэруулж,-олимпийн наадамд амжилттай оролцож иреэн байдал зэрэгт дугнэлт хийж, биеийн тамир спортын хегжлиин олон арван жилийн туухэн туршлага, уламжлалыг енгерсен, эдуугээ гэсэн хоёр уед задлан шинжилж, олимпийн боловсрол олгох хэтийн телев, чиг хандлагыг шинжлэх ухааны ундэслэлтэй гаргах.
БНМАУ-ын туух, МАХН-ын туух зэрэг томоохон бутээлуудэд улс ардын аж ахуй, нийгэм соёлын хегжилтын туухийг хувсьегалын ардчилсан шатны уе (1921-1940), социалист уйлдвэрлэлийн харилцаа ялах уе (1940-1960), социализмын материал техникийн бааз байгуулж буй уед (1960-1990) хуваан их, бугд хурал, тав таван жилийн телевлегеений биелэлтээр тодорхойлж иреэн. Биеийн тамир спортын хегжилт хеделгеении туух ч дээрхи уеуудээр ном зохиолд бичигдеэн.
Судалгааны явцад монголын биеийн тамир спортын хегжил, хеделгеении туухийг еерийнх нь хегжлиин евермец онцлог байдал, ургэлжилеэн хегжлиин уе шатуудад хуваан, олон улсын олимпийн хеделгеении нелее, олимпизмийн узэл санааг монгол оронд хэрхэн дэлгэруулж, ямар ур дунд хурч буй зэргийг туух, нийгэм, соёлын
талаас нь нэгтгэн авч узэх нь сэдвийг сонгон судлах ундэслэл бол сон.
Монголын биеийн тамир спортын салбарт олон жил ажиллаж, биеийн тамирын мэргэжлийн боловсон хучин бэлтгэн гаргах уурхай УБИС-ийн биеийн тамирын салбарт 30 гаруй жил багшилж, биеийн тамир спортын онол, туухийн хичээл заахын зэрэгцээгээр эрдэм шинжилгээ судалгааны ажил сонирхон цуглуулсан материалууд дээрээ тушиглэн энэхуу нэг сэдэвт зохиолыг бичлээ.
Судалгааны зорил го:
Монголын биеийн тамир спортын хегжлийн туухэн замнал, олимпизмын нелее, олимпийн узэл санааг бух нийтэд тугээх арга замыг судлах.
Судалгааны зорилт:
1.Монгол улсын биеийн тамир спортын хегжил хеделгеений туухэнд олимпийн хеделгеений нелее болон олимпийн узэл санааг хэрхэн дэлгэруулж ирснийг нэгтгэн дугнэх
2.Монгол оронд орчин уеийн биеийн тамир спорт уусч хегжсен 70 гаруй жилийн доторхи хегжил, хеделгеений туухэн ололт амжилт хэрхэн бурэлдэн тогтсоныг уе шатуудад хуваах.
З.Манай улсад орчин уеийн спорт амжилттай хегжиж ирсэн жишээн дээр ундэслэн олон улсын спортын тавцан дээр монголын тамирчдын узуулж буй амжилт, туршлага, олимпийн наадамд хэрхэн оролцсоныг судлан нэгдсэн дугнэлт егех
Сэдвийн судлагдсан байдал:
Монголын биеийн тамир спортын хегжилтийн туухэн замналын талаар бичиж туурвисан дорвитой бутээл гэвэл Монгол улсын спортын гавьяат багш Р.Зоригийн туурвисан "Монгол ардын спорт" (1960), "БНМАУ-д биеийн тамир спорт хегжсен нь" (1976), "БНМАУ-ын биеийн тамир спортын товч туух" (1984) зэрэг бутээлууд нь манай орны биеийн тамир спортын хегжлийн туухийг нарийвчлан судлахад хамгийн унэ цэнэтэй, маш чухал баримт материалуудыг агуулсан, биеийн тамир спортын салбарын мэргэжилтнуудийн едер тутмын гарын авлага болсон анхны томоохон бутээл болсон юм.
Б.Жигмэддорж "Биеийн тамирын туух"(1960), Г.Цэнддорж "Биеийн тамир спорт 50 жилд"(1971), "Олимпийн наадмууд" (1968), Р.Галиндэв "Биеийн тамирын хумуужил зохион байгуулалтын асуудал"(1975), Ж.Жамсран "Биеийн тамир спортын календерчилсан лавлах"(1968), Га.Цэрэндорж "БНМАУ-ын биеийн
тамирын зохион байгуулалтын зарим асуудал"(1988), Г.Лхагвасурэн "Биеийн тамирын туухийн товчоон"(1999), Ж.Шагдар "Москва, олимп, тагтаа"(1983), Ч.Энхдалай "Олимпийн их наадам" (1980), Ш.Магван "Менхийн ran" (1995), зэрэг бутээлуудэд биеийн тамир спортын туухэн хегжилтэй холбоотой асуудлуудаар зарим нь онолын дугнэлт егч, он дараалын хэлбрээр, тоо баримт, баримт материал дээр тулгуурлан бичсэн байна.
Эдгээр бутээлууд нь биеийн тамир спортын хегжилд унэтэй хувь нэмэр оруулсан хэдий ч туухэн туршлага, хегжил дэвшил, онол, арга зуй, агуулга зэргээр нь хэсэгчлэн бичиж, эрдэм ^ шинжилгээний тевшинд тусгайлан судалсан судалгаа енее хир ~
манайд гараагуй байна, Энэ асуудалд ечуухэн боловч хувь нэмэр / оруулах ууднээс биеийн тамир спортын туухэн хегжлийн асуудлаар энэхуу сэдвийг сонгон авч судалгаа хийсэн болно.
Судалгааны обьект:
Монгол улсад биеийн тамир спорт хегжиж ирсэн туух.
Судлах зуйл: , 1. Монголын биеийн тамир спортын хегжлийн уе шатууд
' 2. Монголын биеийн тамир спортын хегжилд олимпийн
хеделгеений узуулсэн нелее
3. Олимпизмын узэл санааг дэлгэруулэх арга зам, хэтийн телев. Судалгааны шинэлэг тал:
1.Монголын биеийн тамир спортын туухэн уламжлал тууний хегжлийн евермец онцлог, шинж чанарыг дэс дараатай судлаж, монгол улс олимпийн хеделгеенд нэгдэн орохын емнех ба хойших * уеийн биеийн тамир спорт, монголын тамирчид олон улсын болон
тив, дэлхий, олимпийн наадмуудад оролцож ирсэн байдалд хийсэн дугнэлт.
2. Ундэсний соёл боловсролын еселт хегжилтийн узуулэлтийг БНМАУ-ын нийгмийн хегжлийн ундсэн уе шатуудаар илэрхийлж байсныг биеийн тамир спортын еерийнх нь туухэн хегжлийн евермец онцлогоос нь шалтгаалан уе шатуудад хувааж, манай оронд орчин уеийн биеийн тамир спорт амжилттай хегжин, удирдлага зохион байгуулалтын хувьд бэхжиж, олон улсын спорт, олимпизмын хеделгеений уйл ажиллагаанд байнга идэвхитэй оролцож байгааг судлан узэж, монголын биеийн тамир спортын / хегжлийн туухийг 1921-1934 он, 1935-1946 он,1947-1960 он, 1961-1990 он гэсэн 4 уе шатад хуваан шинжлэх ухааны ундэслэлтэй егсен дугнэлт.
З.Бух нийтэд олимпийн боловсрол олгох арга замын тапаар боловсруулсан нэгэн хувилбар.
Судалгаанны таамаглал:
Монгол улсад орчин уеийн спортын олон терлууд эрчимтэй хегжсен, олимпийн хеделгеенд нэгдэн орж олимпизмын узэл санааны уриан дор олимпдив, дэлхий, олон улсын тэмцээнуудэд амжилттай оролцсон туухэн уламжлалыг нэгтгэн дугнэж, олимпийн узэл санааг тугээн дэлгэруулэх ажлыг сурган хумуужуулэх ухаан, философи, нийгмийн шинжлэх ухааны ундэслэлтэйгээр биеийн тамирын терел хичээлуудийн агуулгад шингээх арга замыг олж чадвал бух нийтийн биеийн тамирын боловсрол дээшлэнэ.
Судалгааны онол, практикийн ач холбогдол:
Энэхуу нэг сэдэвт бутээлд дэвшуулсэн узэл санаа.шинэ агуулга нь улсын хэмжээнд сургалт хумуужлийн ажлыг удирдан явуулдаг боловсролын байгууллагууд болон биеийн тамир спортын ажлыг удирдан явуулдаг аймаг, хотын спорт сургалтын тев, биеийн тамир спортын байгуулагуудын ажлын практикт бурэн нэвтрэх боложтой
Судалгааны ажилд бичигдсэн унэлэлт, дугнэлт, ур дунгууд нь орчин уеийн биеийн тамир спортын удирдлага, зохион байгуулалтын ажлын агуулга, аргачлалыг улам боловсронгуй болгох болон олимпийн хеделгеен, олимпизмын узэл санааг эрчимжуулэхэд хувь нэмэр болох, негее талаас биеийн тамир спортын хеделгеений туухийг цаашид гунзгийруулэн судлахад чиг баримжаа болж егне.
Судалгааны ажлын онол, арга зуйн ундэс:
Судалгааны зорилтыг хэрэгжуулэхийн тулд архивын материал, эх зохиол, хэвлэлийн тоймуудыг ерген дэлгэр ашиглан задлан шинжилж, нэгтгэн дугнэхийн зэрэгцээ онолын цэгцтэй дун шинжилгээ хийх аргуудыг сонголоо.Тухайлбал:
-Онолын судалгааны арга
-Туухэн учир зуйн арга
-Туухэн харьцааны арга
- Социологийн арга
Судалгааны ур дунг баталгаажуулсан байдал:
Судалгаа шинжилгээний ажлын явцаас УБИС-иас жил бур зохион байгуулж явуулдаг олон улсын болон багш нарын эрдэм шинжилгээний бага хуралд 3 илтгэл (1995-1998 он), Монголын
ундэсний олимпййн академаас жил бур уламжлал болгон явуулдаг "Шинжлэх ухаан- спорт олимпизм" сэдэвт онол практикийн бага хуралд 1996,1999 онуудад илтгэл тавьж хэлэлцуулсэн.
Буриадын Улсын Их Сургуулййн эрдэм шинжилгээний эмхтгэлд 1997-1999 онуудад судалгааны чиглэлээр 4 егуулэл .
бичиж хэвлуулсэнээс г^дна 1999 оны 10 сард Улаан-Ууд хотод. Ш§
болсон Буриадын биеийч тамир спортын байгууллагын 75 жилийн W-]
ойд зориулсан олон улсьм эрдэм шинжилгэзний бага хуралд илтгэл И-
тавьсан. 1999 _онд Буудлага спорт, Буудлага спортын .мастерууд, \-{к
БТДС-ийн туухэн замнал зэрэг номуудаа хэвлуулсэн. Мен тухайн Щ
сэдвээр 1998 онд УБИС-ийн туухийн тэнхэм, БТДС-ийн оноларга^. Щ
зуйн тэнхим, 1999 онд их семинараар туе туе хэлцэгдеэн. ^ i; ¦
Судалгааны ажлын бутэц: Судалгааны ажил нь удиртгал, 3 * |f Г
булэг, дугнэлт, ном зуй^хавсралт, /O хуенэгт, ^/ графикуудаас ;;v
бурдэнэ. Диссертац компьютерт бичсэн шхуудастай. Щ
'
t ¦
НЭГДУГЭЭР БУЛЭГ.
ОЛИМПИЙН Х0Д0ЛГ00НД ОРОХЫН
0MH0X УЕИЙН МОНГОЛЬШ БИЕИЙН
ТАМИР СПОРТ
1.1 МОНГОЛЫН УНДЭСНИЙ СПОРТЫН ТУУХЭН УЛАМЖЛАЛ БАХ9ГЖИЛ.
Монгол оронд уусэж бий болсон биеийн тамирын туух нь нийгмийн уусэл хегжлийн туухтэй салшгуй холбоотой бегеед амьдрах арга ухаан, цаг агаар, зан заншил, нуудлийн соёл иргэншилдээ тохирсон хеделмериин дадал туршлагыг олж авахын тулд уусч бий болсон хедлел, хеделгеений янз бурийн хэлбэруудээс уусэж бий болсон тухай туух, шастирт ерген бичигдсэн байдаг.
Аливаа улс ундэстний тэмдэглэлт уйл явдал, их ёслол нь тэр ард тумний ундэсний уламжлалт баяр байдаг билээ. Монголчууд ч дэлхийн бусад ард тумнуудийн нэгэн адил биеийн тамирын дасгал тоглоом зэрэг ундсэн хэрэглууруудээс ИХЭД сонирхон эрхэмлэн хегжуулж ирсэн уламжлалтай. Ее заншил бол тухайн ард тумний оюун сананы мен чанар, ундэстний бахархал, ухамесарыг теруулж байдаг ах булаг юм.
Монголчууд балар эртнээс нааш тев Азийн ерген уудам нутагт дервен цагийн аяс, ус бэлчээрийн енге, мал сургийн эрхээр к *' нуудэллэн аж терж, нийгмийн хегжлийн уе шатыг дамжин туулж
ирэхдээ нуудлийн соёл иргэншилд хундтэй байр эзлэх эрийн гурван наадмыг бий болгожээ. Бех барилдах, хурдан морь уралдуулах, сур харвах терлуудийг "ЭРИЙН ГУРВАН НААДАМ" гэж нэрлэнэ.
Эрийн гурван наадам нь найман настай балчраас наян настай хегшдийг хамардаг бух ард тумний баяр бегеед нийгмийн хегжлийн аль ч уед еерийн енге терх, уламжлалаа хадгалан хегжиж ирсэн юм.
Эрийн гурван наадмын баялаг туршлага, уламжлалд тушиглэн хегжеен орчин уеийн спортын шинэ терел челеет болон самбо, жудо бехийн барилдаан, байт сурын харваа гэх зэрэг нилээд хэдэн спортын терлууд дэлхийн спортын тавцан дээр монгол гэдэг нэрийг ертенцийн чихнээ дуурегасаар байна.
Монгол ундэстний эрхэмлэн дээдлэн бахархаж байдаг эрийн гурван наадмын хегжлийн уламжлалын евермец байдлыг авч узэхийн учир нь:
1921 онд Ардын хувьсгал ялж, орчин уеийн спортын терлуудийг амжилттай хегжуулж ирсний ззрэгцээгээр нийт хун амын бие бялдрын хумуужлийн бухэл бутэн систем бий болж, 70 гаруй жил оршин тогтнож ирсэн туухийг шинжлэх ухааны ууднээс нэптэн дугнэж, ев уламжлалаа хойч уедээ улдээх зорилгоор энэ _сэдвийг сонгон авсан билээ.
Монгол гэдэг нэр манай эриний VII зууны уеэс туухэнд тэмдэглэгдэн орж, эрийн гурван наадмыг хийж байсан тухай баримт материалууд цеенгуй байдгийн дотроос Я.Цэвэл "Монгол бехийн тухай" бутээлдээ дэлгэрэнгуй бичсэн байна.
Хунну улс жил бурийн зуны дунд сарын суулч, адаг сарын эхээр бех барилдах, сур харвах, хурдан моръ уралдуулах зэргээр цэрэг эрчуудэд зориулсан наадам хийж байснаас ундэслэн эрийн гурван наадмыг явуулж ирсэн туухтэй.
Хятадын эртний судар бичигт тэмдэглэж ирснээс узвэл: Одоогоос 5000 шахам жилиин емне буюу манай он тооллын емнех 27-р зууны уед Хятадын умард хязгаарын дагуу орших нуудэлчин аймгууд, ялангуяа тэдний эрчууд нь ... эрэлхэг чадалтай, барилдаж ноцолдох ба харвах намнах, хулэг морь унах зэрэгт гавшгай, дадамгай байсныг болон тэд амьдралын апиваа уйлс явдлаа бутээхдээ эрийн зориг, эрчимт чадал, хурдан морины довтлох хучинд итгэж гуйцэтгэдэг билээ гэж тэмдэглэснээс гадна ... нуудэлчин аймгууд барилдах, ноцолдох, харвах намнах, морь унаж сурах уйл явдлыг маш эрхэмд уздэг гэх мэтээр улам лавшруулан тэмдэглэсэн1 байна.
Эртний монголын улс аймгуудын бие бялдар болон цэрэг байлдааны бэлтгэлээ шалгах нэг хэлбэр нь опуулаа цугларч ан ав хийх явдал байв. Энэ нь ан агнуурын зорилготойгоос гадна цэрэг дайчдын байлдааны бэлтгэлийн шалгуур болж сайн морьд, мэргэн харваачдын хуч чадлыг сорьдог томоохон хэмжээний сургууль байжээ.
Монголын ард тумэн бусад улс ундэстнуудийн нэгэн адилаар балар эртнээс нааш нуудлийн соёл иргэншлээ бутээнгээ еерсдийн аж амьдрал, нийгэм соёлынхоо онцлогийг тусгасан баяр наадмыг
1. Я.Цэвэл "Монгол бехийн тухай". УБ .,-1951 .-х4-6
уусгэн хегжуулсээр иржээ. Тийнхуу эрхэмлэн ёсолж ирсэн нэгэн баяр нь эрийн гурван наадам билээ.
ЭРИЙН ГУРВАН НААДМЫН ТУХАЙ.
Манай ард тумний эртнээс нааш уламжлан хегжуулж ирсэн соёлын евийн нэг ундэсний баяр наадмын уламжлалт хэлбэр нь эрийн гурван наадам юм.
Эрийн гурван наадам нь монголын олон ундэстэн, ястан, овог
аймгууд хамтран наадаж эв нэгдлээ илэрхийлдэг нэгэн их баяр
•*¦ цэнгэл бегеед бех барилдахгуй наадам гэж нэг ч байгаагуй учраас
эр биеийн хуч чадлыг сорин тэмцэлдэх бёхийн барилдааныг
хамгийн чухалд узэж байжээ.
Эрийн гурван наадмын ундэсний бехийн барилдааны уламжлалт сайхан чанарыг олон тумэнд ойлгуулан, тугээн дэлгэруулэх нь монгол тумний нэгэн бахархал билээ.
Наадмын талаар бидэнд тодорхрй мэдэгдэж байгаа баримтуудыг судлан узэхэд монгол даяар тогтмол зохиож байсан -у- томоохон наадмууд нь:
1. Долоон хошуу даншиг наадам
2. Арван засгийн наадам
3. Цэргийн наадам
4. Улсын наадам
5. Ундэсний их баяр наадмууд бегеед жилд нэг удаа хот, аймаг, сумдад нэгэн едер зэрэгэхлэн явагддаг заншилтай.
'•¦* Монгол даяар дэлгэрсэн "Халх долоон хошуу даншиг"
наадмын тухай авч узье. Халх долоон хошууны наадмын гарал ууслийн тухай бех судлаач Г.Эрдэнэ "Барилдах ур" номондоо1 ... Батменх даян хааны (1464-1543) отгон хуу Гэрсэнз нь (1513-1549) эцгийнхээ язгуур угсааг залгамжлан халх монголд 13 отог захирч байгаад тууний 7 хууд халх монголыг адил тэнцуу хуваан егч туунийгээ "Долоон хошуу" хэмээн нэрлэжээ. Тушээт хан Гомбодоржийн хуу Занабазарыг Монголын шарын шашны тэргуун анхдугаар Богд гэгээн Жавзандамба хутагтаар ширээнээ залж туунд зориулсан бат оршил буюу даншиг наадмыг 1640 онд их, бага Монгол уул, Монгол элсний ширээт цагаан нуурт хийснээр
1.Г.Эрдэнэ "Барилдах ур" УБ ..-1987.-х 137. ~
даншиг уусэн хегжжээ. Халхын уламжлапт даншиг буюу бат оршил наадам 1640 оноос эхлэн 4 жил тутамд нэг удаа явуулдаг байжээ.
Монголчууд ундэсний бехийн барилдаанд олон дахин туруулсэн, узуурлэсэн бехчуудийг хундэтгэн дээдэлж, 7,8 даваанаас хойших бехчуудийн барилдаанд хэн хэнийг амлан авч, хэрхэн яаж барилдах зэргийг урьдчилан тааварлах, бооцоо тавих зэргээр маш их сэтгэл догдлон узэж сайн барилдсан бехчуудийнхээ тухай дараа жилийн наадам хуртэл дурсан ярьж бахдаж явдаг ард тумэн билээ. Долоон хошуу даншиг наадамд 100-гаас дээш тооны бехчууд хуч узэн барилддагтом хэмжээний наадам бегеед 1913 он ^ хуртэл зохиогджээ.
Даншиг наадамд туруулсэн хучит бехчуудийн амжилтыг нэгтгэн харуулав. (1805-1912 он)
Тушээтхан аймгийн Ш.Сандаг-Очир аварга (Намхай)-
10 удаа 1895-1908
Цэцэи хан аймгийн Г.бсехбаяр аварга 8 удаа 1857-1874 Тушээт хан аймгийн X. Намжилжав аварга 7 удаа 1805-1836 Цэцэн хан аймгийн Ц. Рэнцэн аварга 5 удаа 1838-1851
Цэцэн хан аймгийн О. Дугар аварга 4 удаа 1883-1891
Цэцэн хан аймгийн О. Гэлэгсэнгэ аварга Зудаа 1880-1884
Цэцэн хан аймгийн аварга С. Чултэм, М. Дашцэрэн (Меррэнцэн) нар туе бур 2 удаа, вер 16 аварга туе бур нэг нэг удаа туруулж байжээ.
Монголын эзэнт улсын уед олноороо хуран цугларч, эрийн 4» гурван наадам хийх явдлыг улсын ба цэргийн хучийг нэгтгэн узэж
буй гэж узэн бех барилдах, морь уралдах, сур харвах тэмцээнд бэлтгэх дасгал сургууль явуулж байсан нь цэргийн хэргийн эрдэмд сургах томоохон сургууль болж байжээ.
XVII-XX зууны эхэн уеээс монголчуудын наадмын цэргийн сур хуч, шинж чанар нь буурч, иргэний шинж давамгайлах болсон нь монголд буддын шашин дэлгэреэнтэй холбоотой юм. Ийнхуу цэргийн хучийг буртгэн узэх чанартай байсан уламжлалт наадмыг уул, овоо тахих хутагт хувилгаадыг тодруулах, тэдний насны ойг тэмдэглэх зэргээр буддын шашинтай хутгаж явуулах болсон байна.
1778 оны 9-р сард манжийн хаанаас гаргасан зарлигт: Монголчуудын наадмыг орон нутгийн онгон дархан уул овоог тахих баяр наадам болгон явуулахаар заан тогтоожээ.
ю
Арван засгийн наадам нь Тушээт хан аймгийн 10 хошуу засаг, Цэцэн хан аймаг, Богдын шавь нийлж 1772 оноос Богд хан„ Хэнтий хан уулыг тахих наадмыг хамтатган уйлдэх болж "Богд хан, Хэнтий хан уулын наадам" гэж нэр егсен боловч ард тумны дунд "Арван засгийн наадам11 хэмээх нэр нь хэвээр хадгалагдан улдэж, дервен аймаг шавийн апь хучтэй аварга, арслан, заануудыг шилж сонгон барилдуулдаг шигшмэл барилдаан байжээ.
Арван засгийн наадамд туруУлсэн хучит бвхчуудийн амжилтыг тоймлон харуулав. (1819-1924 он)
Сайн ноён хан аймгийн Г.Вандан аварга 10 удаа 1916-1923
Тушээтхан аймгийн Ш.Сандаг-Очир аварга (Намхай)
9 удаа 1895-1908
Цэцэн хан аймгийн О.Гэлэгсэнгэ аварга 6 удаа 1875-1882
Цэцэн хан аймгийн О.Дугар аварга 5 удаа 1887-1897
Цэцэн хан аймгийн Д.Гэнэн арслан 5 удаа 1842-1857
Цэцэн хан аймгийн Гонгоржав, Жамьян арслан 5 удаа 1820-1829 Цэцэн хан аймгийн М.Дашцэрэн, Г.Осехбаяр аварга
4 удаа 1863-1868
Тушээт хан аймгийн Ш.Лувсанжамба (Гомбо) 2 удаа 1905-1906 Аварга, арслан, заан цолтой 9 хучит бех туе бур 2 удаа, 18 хучит бех туе туе нэг удаа туруулеэн байна.
Туухэн баримтаас узэхэД долоон хошуу наадам, арван засгийн наадам туе тусдаа буюу хамт хийгдеээр байгаад ардын хувьегалтай золгосон. Монголын ард тумэн колонийн дарлалаас челеелегдеж, эрх челее, тусгаар тогтнолоо байлдан авсан 1921 оны ундэсний ардчилсан хувьегалын ачаар, ундэсний уламжлалт спортоо улам боловсронгуй бол гон хегжуулэх таатай нехцел бурдеэн юм.
1921 оноос эрийн гурван наадмыг жинхэнэ ард нийтийн чанартай ерген дэлгэр болгон хегжуулэхийн зэрэгцээ бехчуудийн феодал ноёдын нэр дээр барилддаг байсныг еерчлен еерийн аймаг, хошуу, сумын нэрийн емнеес барилдах журам тогтоох зэргээр олон хэлбрийн шинэлэг арга хэмжээнуудийг авч хэр?гжуулж ирснээс гадна 1925 он xyp"!?rt Цэргийн наадам нэртэй «t?vv' - байлаа.
н
1925 онд ардын засгийн газраас Улсын наадмыг явуулах талаар гаргасан тогтоолдоо "Наадмын зорилго бол Монгол Ардын Хувьсгапт Цэргийн туух, тууний гавьяа зутгэлийг дугнэж хеделмерчин олон тумэнтэй холбоо тогтоох" явдал учраас цэрэг, ардын хувьсгалын ойн баяр болгон жил бур тогтмол явуулж, улсын тевд тедийгуй монгол улсын бух аймаг, сумын хэмжээнд явуулдаг уламжлалыг тогтоов.
Улсын их баяр наадамд туруУлсэн хучит бехчуудийн амжилтыг сийруулбзл: (1921-1999 он).
Уве аймгийн харьяат дархан аварга Х.Баянменх 10 удаа „¦
Хэнтий аймгийн харьяат дархан аварга Б.Бат-Эрдэнэ 10 удаа ч
Булган аймгийн харьяат дархан аварга Б.Тувдэндорж 7 удаа
Тев аймгийн харьяат дархан аварга Ж.Менхбат 6 удаа
Хевсгел аймгийн харьяат дархан аварга Д.Дамдин 5 удаа
бверхангай аймгийн харьяат дархан аварга Д.Цэрэнтогтох 4 удаа Говь-Алтай аймгийн харьяат дархан аварга Ш.Батсуурь 2 удаа Архангай аймгийн харьяат даян аварга Ц.Чимэд-Очир 2 удаа
Архангай аймгийн харьяат даян аварга Н.Жамьян (Буур) 2 удаа Тев аймгийн харьяат аварга Д.Хадбаатар 2 удаа
Аварга, арелан, заан цолтой 27 хучит бех туе туе нэг нэг удаа туруулжээ. Дээрхи узуулэлтуудийг дугнэж узэхэд ундэсний бехийн барилдаанаар монгол хун олон жил даацтай барилдаж, барилдааны арга мэхээ улам сайжруулан жил бурийн наадмаар барилдан цол, чимгээ ахиулдаг учраас заалны барилдаанаас эхлээд том жижиг олон тооны барилдаануудад тогтмол барилдахаас гадна наадам болохоос сарын емне хэсэг булгээрээ гал болон наадмын бэлтгэлээ хангадаг евермец заншилтай.
Суулийн жилуудэд монголын их туухт уйл явдал, алдарт хумуусийн суудэр тухайлсан ойг тохиолдуулан эрийн гурван наадмыг улсын баяр наадмын хэмжээнд явуулж ендер амжилт гаргасан хучит бехчуудэд цол, чимгийг олгодог болсон. Тухайлбал: Суут Богд эзэн Чингисиин тумэн елзий гийсний 830 жилийн суудэр тухайлсан ой. Монголын нууц товчооны 750 жилийн ой, Монголын шашны тэргуун анхдугаар Жавзандамба Хутагт ендер гэгээн Занабазарын мэндэлений 760 жилийн ойд зориулсан даншиг наадам. Нсмч мэргэн заваа Дамдиний 130 жилийн ой гэх мэт.
/ ¦ ¦ Ардын хувьсгалын 71 жилййной буюу 1992 оноос эхэлж Улсын их баяр наадмаар 13-р зууны уеэс эхлэн терийн их,ёслолын уеэр "Хан хуур"-ыг эгшиглуулж байсныг сэргээж, терийн их сулд есен хелт цагаан тугийг есен шарга морь унасан баатар эре Д.Сухбаатарын талбайг гурав тойрч, баяр наадмын тев тапбай, тев цэнгэлдэх хурээлэнд хундэтгэлтэй байрлуулж, "Ардын хувьсгалын ой" гэдэг байсныг "Ундэсний их баяр наадам" гэж нэрлэн явуулдаг болсон нь туух уламжлалаа дээдэлеэн чухал арга хэмжзэ болсон юм.
МОНГОЛ УНДЭСНИЙ Б0ХИЙьГбаРИЛДААН
—Монгол бехийн барилдааны туухэн хегжилд баруун "^ монголчуудын бух барилдаан, Хапх бехийн барилдаан, бвер* монголын барилдаан гэж байсан бегеед эдгээрт адил тестэй, мен ялгаатай зуйлууд олон байсан. Тухайлбап: бехчуудийн емсгел, тэдний дэвээ, шаваа, бехийн засуул, хелийн цэц ажиллах болон барилдах талбай нь адил боловч Бух барилдаан дапаар шороодуулан хеделгеенгуй дарах, Халх барилдаан толгой, евдег, тохой, бух биеэр нь шороодуулах, ввер монгол барилдаан хоёр гар зэрэг газарт хурэх буюу евдег, тохой, бух биеэр шороодвол унасанд тооцох зэргээр ялгаатай байсан ч Монгол бехийн барилдаан нь ене эртний уламжлаптай, олон монгол овогтны бехийн барилдаанаас аль шилдгий нь евлен авч нарийн дэг журмыг тогтоон хегжуулж иреэн барилдаан юм.
Монголчууд дээр уеэс эхлэн хэн нэгэн барилдсан ноцолдсон хунийг бех гэж нэрлэж байгаагуй эрдэмд чадалтай, эруул чийрэг, хуч тэнхээ ихтэй, хурц хараатай, бусдын ов мэхийг хариулж чаддаг, овтой залирхаг, хурдан шаламгай, эцэж цуцахгуй, биеийн гадаад узэмжээр бахдам, барилдааны дэвэлтийг узэсгэлэнтэй сайхан хийдэг барилдаачдыг бех хун гэж нэрлэж байжээ.
Монгол бехийн барилдааны евермец шинж чанаруудаас товчхон авч узье:
Монголчууд наадамд барилдах хучит бехчуудийн оноолтыг оролцох бехчуудийн тооноос хамааран 2 бехийн нэгийг нь угтуул (ам авагч), негеег нь ам (амлуулах бех) гэж харьцуулан оноож, бехчуудийг баруун, зуун тал гэж 2 хувааж, зуун тапыг ахлах тал, баруун талыг удаалах тал гэж уздэг ёс жаягтай.
1921 оны хувьегалаас хойш улсын наадамд барилдах бехчуудийн оноолтыг дараах байдлаар явуулж иржээ. Туухт ойн онцолсон жилуудэд 512 дуйз 1024 бех, энгийн ээлжит наадмуудад 256 дуйз 512 бех барилдах бегеед аймаг, сумдын наадмыг ерген дэлгэр хийх онцлог жилуудзд 256 дуйз 512 бех, энгийн ээлжит
13
наадамд 128 дуйз 256 бехийг барйлдуулдаг дурэм заавартай. Дуйз нь талбайд 8, 16, 32 гэх мэт хосоор гарч барилдахыг хэлнэ. Баяр наадамд 1024, 512, 256,128, 64, 32 бех барйлдуулдаг нь бех сондгойрохгуй барилддаг тоон узуулэлтийг олж хэрэглэсэн монгол хуний оюун ухааны хуч чадлыг харуулах нэгэн жишээ юм.
Монгол бехийн гараа, дэвээ, шаваа, эдэлж хэрэглэдэг хувцас емсгелууд, цол олгох болон цоллох журам, ам угтуул авах, тахим авах, 6Г6Х ёс, бехийн засуул, хелийн цэц, гэх зэрэг уйл хеделгеенууд нь хумуусийн сэтгэл санааг эзэмдэн бадрааж чаддаг урлаг спортыг хосолсон ундэсний евермец шинжийг хадгалсан маш нарийн нандин зан заншил гэж узэх ёстой.
Манай эрины 8-р зууны уед бехийн цол гуншин уусэж, 13-р -зууны дунд уеэс одоогийн хэрэглэж байгаа араатан амьтны нэрээр наадмын зиндаа, барилдаанд давсан тоогоор нь "цол" егч, цолын давааг давж сайн барилдсан бехчуудэд "чимэг"-ийг цол дээр нэмж олгодог журам тогтсон байна. Наадамд гарамгай сайн барилдаж шалгарсан бехчуудэд " Начин", "Заан", " Арслан", "Аварга" цол, есвер уеийн бехчуудэд "Тулгат", Тарьд", "Харцага", "Шонхор", "Шандас" зэрэг цолыг дэс дараалан олгож байжээ. Цолыг олгохдоо:
5-6 даваа давсан бехед "Начин" цол 7-8 даваа давсан бехед "Заан" цол 9-10 даваа давсан бехед "Арслан" цол Туруулсэн бехед "Аварга" цол олгоно.
Гэхдээ улсын буюу аймгийн наадамд анх удаа туруулсэн бехед арслан цол, арслан цолтой хун дахин туруулбэл "Аварга" цолыг олгодог журамтай. Цол олгох ба цол дуудах ёс нь бехчуудийн хийморь золбоог сэргээж, урам оруулахаас гадна тухайн бехийн байгуулсан гавьяаг олон тумэнд зарлан тунхаглаж байгаа хэрэг юм. Бехийн цол дуудах дурмээр ам аваптын -гурвын, цол чимэг хуртэлтийн -тавын, цол ахиулалтын -долоогийн даваанд барилдахын емне бехчуудийн цолыг дуудна.
Монгол бехийн емсгел нь монгол ундэсний бехийн сур жавхааг илтгэсэн, гоо сайхан, теге утга бухий терийн эдлэл юм.
Манай эриний 3-р зууны Хунну аймгийн бехчууд ямаа, гереесний арьсыг туламлан евчиж, элдэж хийсэн емсгелтэй барилдаж байжээ. 8-р зууны уед одоогийн хэрэглэж байгаа зодог, шуудаг бий болсон байна. Бехийн емсгел нь малгай, зодог, шуудаг, гутал болон тууний хулэг (уяа, боолт), турууний боолт, шилбэний хамгаалалт зэргээс бурдэнэ.
14

 Часть из работы     Получить работу