Кереш
"Поэтик есор куп очракта шигырь белен языла. Эмма аньщ проза яки драма формасыпда язылганнары да була. Мэсэлон, рус одиплеренэ мерэжэгать итсок, Гоголь, Тургенев, Гончаров кебилэр назым белон иштиЬар итмэдеге холде - ди Г.ИбраЬшов, - тарихи едебият аларны беек рус шагыйрьлэре, дип атый, язган есорлерен "безнец хакыйкый шигырьлоремездер", - дип карый1.
Шулай да проза яки драматургия никадер поэтик булса да, шигырь тозелешеннен аерыла: аныц билгеле бер ритмга салынуы, формасы, еш кына рифмалы булуы - бары тик ада гына хае узенчолек2. Шулай да нерсв соц ул шигърият? Гегельдэ мондый билгелэмо бар: "Шигъриятле сонгать эсэренец гузоллек иж,ат иту Ьом шул гузоллектон леззэт табудан тыш пичнинди максаты юк"3. Яки икенче бер фикер:"Шагыйрьдэн могаллимлек талэп кыйлынмый, ул тэгълим вазыйфасы, ягыш фэлеэфо сату иле мэкалиф тугел. Дерес, шагыйрь философлар бар. Лэкин донья аларньщ берничэсен гене бело. Ул артык мостэсна талантлар. Эгълэбта исо шагыйрь вэгазь во тегълимнон азат була. Ацардан кинош, репберлек кетелми, белки авызыннан хэсен, жомил коелуы телэнедер"4.
Гомумон, поэзия ул, иц беренче чиратта, эстетик категория. Ченки поэзия очен сойлем текстындагы фраза тезмэлоренец образлы булуы, бетен бер текстныц персонаж образын тасвирлауга корылганлыгы, укучы зиЬенендо
1 ИбраЬимов Г.Г. Эдэбият мэсьвлэлоре / Г.Г.ИбраЬимов // ИбраЬимов Г.Г. Эсэрлэр. 8 томда. — Т.8. - Казан: Тат.кит.нэшр.,1978. - Б. 37 .
2 Поперный 3. С. О художественном образе / 3. С. Поперный - М.: Гос. изд-во полит .лит-ры, 1961. — С. 7.
3 Гегель. Лекции по эстетике/ Гегель.//Сочинения-М.: Изд-во соц. лит-ры, 1953.-Т.Н. -Кн. 3. — С. 186.
4Ибраьимов Г. Курс.хез. / Г.Г. ИбраЬимов. - Б.37.
образ турында нинди дэ булса фантазия уятуы кирок. Шунсыз поэзия юк, бары тик ритмлы-рифмалы гади назым гына барлыкка килэ.
С. Джонсон фикеренчо, "поэзия - эстетик канегатьлелек Ьом хакыйкать белен берлекто укучы фантазиясен уятучы сэнгать"5. Гомумон алганда, поэзия ул - Ьэрвакытта да кинаяле сойлэм. Чонки шигырьде башка жанрга Караганда троплар чагыштырмасы кубрэк кулланыла (метафора, метонимия, синекдоха, гипербола, ирония, литота, метафорик эпитет, аллегория, перифраз). Шигырь язуньщ тагын бер узенчолеге: югарыда эйтеп утелгэн троплардан (металогик алым) тыш, туры мэгыюдоге сузлэрне генэ кулланып (автологик алым), тирэн кичерешлэрне чагылдырган шигырьлэр язу. Шигърияттэ элеге момкинлеклэрдэн файдаланып ясалган образлы суз, аны сэнгатьнен, узенчэлекле меИим бер тере итеп курсэто.
Хезмэтнец фонни яцалыгы
А.А.Потебия болай дип яза: "Поэзиядэ сэнгатьлелекнец башлангычы телнец нэкъ менэ узендэ пом аньщ туктаусыз усешендэ, хэрокэтендэ. Ул иске, Иэркемгэ билгеле сузлэрдон таныш булмаган, ят, узепчэлекле суротлэр ясаганда туа. Ьом ул суз, сурот сонгатьле телнец бизэге гено тугел, о поэзиянен. нигезе"6. Шулай ук борынгы кенчыгыш Ьэм татар поэзиясендо ук шигырьне хикмэтле суз эйту чарасы, ягъни чичэнлек итеп карау булган. Шигырь нокъ менэ шул хасияте белэн укучы яки тыцлаучыныц анына тоэсир итэ, аны хис Ьом акыл доньясында йездеро. Икенчедон, поэзия телебезнец лексик байлыгын устеру, баету чыганагы булып санала ала. Куп кенэ талантлы шагыйрьлэребезнец сэнгать дэрэжэсенэ житкереп ижат ителгэн осэрлоре мона мисал булып тора. Эмма эдоби тонкыйтьто аларныц кубесе эле поэтик яктан ойрэнелмэгон. Элего кадэр байтак филологлар матур эдэбият эсэрлэрен суз теркемнэре Ьэм сузлэрнец килеп чыгышы ягыннан гына ойронделор, э эдобиятчылар бары тик осэрнец идея эчтэлегенэ генэ игьтибар иттелэр. Нэтижэдэ, поэтик шигырьлор тулысынча сэнгать осэре дэрэжэсендо тикшерело
5 Stauffer D. A. The Nature of Poetry. / D. A.Stauffer - New York: W.W. Worden & company in., 1962 - P.20.
6 Потебня А. А. Из записок по теории словесности. / А. А. Потебня - Харьков, 1905. - Б.86
алмады. Шуда курэ соцгы елларда эдобият поэтикасы да Ьом осврнец тел поэтикасы да ( аны башкача липгвистик поэтика дип то атыйлар) аерым ейрэнелугэ кучте. Без дэ бу фвнни хезмотебездо халык шагыйре, Г.Тукай исемендэге Деулат, Г.Х.Андерсен исемендэге халыкара одэби премиялэр иясе Ш.Галиев поэзиясен комплекслы рэвеште, анда тел чараларыныц билгеле бер идея-эстетик максатта ни рэвешле кулланылуьша игътибар итеп, шагыйрь иждтын лингвистик поэтика юнелешенде тикшерергэ алындык. Башлыча аны поэзия теле дип тэ эйтолэр7. Хезмотнец яцалыгы, беренчеден, шунда булса, икенчедэн, Ш.Галиев эсэрлэренен. теле татар филологиясендэ элегэ кадор ныклап ейрэнелмегон. Дерес, аныц турында тэнкыйть мэкалэлэре, терле эссе, очерклар аз тугел. Аларньщ Ьэрберсендо шагыйрьнец талантына, аныц юкдт кеченэ, уткен калэменэ сокланып карау сизелэ. Т.Галиуллинныц "Еллар юлга чакыра", С.Хокимнец "Уз тавышыц белен, Н.Юзиевнец "Шигърият деньясында" Р.Кукушкинныц "Канатлы денья", Р.Сибготнец "Шэукэтлек", Г.Ахуновныц "Шагыйрь ачкан донья", А.Яхинньщ "Озак яшэунец сере", Р.Мицнуллинныц "Кадерен белгеннэрго" Ф.Габидуллинаныц "Шагыйрьгэ суз житоме?" Р.Корбанныц "Балаларньщ халык шагыйре" Х.Туфанньщ "Килэчэкко барырлык ижат" h.6. хезмотлор она шундыйлардан. Аларныц барысында да шагыйрьнец ижаты эдэбият кузлегеннэн чыгып ейрэнелгэн. Кемнэрдер Ш.Галиевкэ нечкэ хисле лирик, икенчелэре - талантлы балалар шагыйре, еченчелэре исэ тапкыр телле юморист итеп карыйлар. Тэнкыйтьчелэр эдип ижатыныц тематик ягына, ул темаларньщ чишелешенэ кубрэк игътибар итэлэр. Шул нисбэттэн куп кенэ шигырьлэрен тикшереп, аларга узлэренец бэялэрен бирэлзр. Э менэ Шэукэт Галиев эсэрлэренец тел узенчэлеклэрен ейрэнгэн хезмэтлэр элегэ куренми. Э без олеге фонни хезмэтебездэ, Ш.Галиев шигъриятенец лингво-поэтик чараларын системалы рэвештэ ейрэнеп, бары тик анд гына хае узенчэлеклэрне билгелэдек. Аныц суз сонгатенэ алып килгэн яцалыгын аерып куреэтергэ тырыштык.
7 Kuper CH. Lingistische Poetik. / CH.Kuper - Stu ttgart, beriin, K6ln, Mainz: Verlag W. Kohlhammcr.- S. 8-10
Ш.Галиев - 60 нчы еллардан алып татар поэзиясендо эйдэп баручы эдиплэрнец берсе. Эмма куренекле шагыйрь булып танылганчы, ул шактый катлаулы тормыш Ьэм ижат моктобе уза.
Шэукэт Галиулла улы Ьидиатуллин 1928 елныц ноябренде Татарстанныц хозерге Апас районы Олы Бакырчы авылында туа. 1943 елда жидееллык мэктэпне тэмамлый, эмма втисе Беек Ватан сугышында пэлак булу собэпле, укырга мемкинлеге калмый. Ике ел колхозда эшли: гади колхозчы, бригадир ярддмчесе, учетчик, урман кисучелэр бригадиры.
1945-1949 елларда Ш.Галиев СССР азык-телек эзерлэу министрлыгыныц Кайбыч район булекчэсенде статист, финанслар буенча хисаплау эшлоре модире булып эшли. Шул чорда беренче шигырьлорен яза башлый. 1949 елныц мартында аны "Колхоз бригадасы" исемле тебок газетасы редакциясенэ жаваплы соркотиб итеп билгелилор.
Ш.Галиев киц одэби жэмогатьчелеккэ 50 еллар уртасыннан гына могълум була. 1953 елныц козендо Казанга кила Ьом алты ел буена "Чаян" журналында эувэл гади одоби хезмэткэр, соцыннан булек модире булып эшли. 1954 елда "Яца кейлэр" исемле беренче жыентыгы басыла. Кечкенэ кулэмле бу басмада яшь шагыйрьнец ижади омтылышларын, индивидуаль йозен шактый ачык тосмерлэп, Э. Фойзи узенец рецензиясендо: "Ш.Галиевнец жыентыгы безнец поэзиядоге бик куп бер торле иске кейлэр арасында узенэ колак салырга мэжбур ито торган "яца кейлор" булып яцгырый"8, - дип белдерэ. Танылган шагыйрьлор Э.Фэйзи, С.Хэким игътибары Ьом кицошлоре аны ижатка тагын да рухландыра: ул яцадан яца жыентыклар бастыра башлый ("Эткойгэ хат", "Кичке утлар").
70-80 елларда Ш.Галиев ижатында юмор-сатира мопим урын ала. Шагыйрьнец бу олкодэ тиз арада уцыш казануларыныц сере турында уйланып, С.Хоким болай яза: "Кайбер яшьрэк буын шагыйрьлэрендэ тырышып-
; Фэйзи Э. Эдипнецэрудициясе. / Э.Фэйзи - Казан: Тат.кнт.нэшр., 1973.-Б.206.
тырышып юморист булырга азаплану сизела. Лекин юмор ул шагыйрьнец табигатендо булырга тиеш. Ш.Галиевтэ чын мэгыюсендэ халыкчан юмор9."
Хезмэтеннон аерылмыйча укып, 1956 елда эшче яшьлор кичке урта мэктэбен тэмамлый. 1959-1961 елларда исо Мэскэудэ СССР Язучылар союзы каршындагы югары эдэби курсларда белем ала. Аны тэмамлап кайткач, 1971 елныц ахырына кадэр, профессиональ язучы сыйфатында, фэкать эдэби ижат эше белэн гена шегыльлвно. 1971-1984 елларда Татарстан китап нвшриятыньщ матур эдобият редакциясенэ житэкчелек итэ.
Ш.Галиевнец шундый купкырлы hoM шигъри мэктап утуе балалар эдэбияты мэйданында да узен танытуы очен ныклы нигез була. "Алтмышынчы елларда телсез калган татар балаларыныц телен ачкан шагыйрь ул. Кистереп эйта алам: Ш.Галиев донья балалар одэбиятыныц куренекле вэкиле. Бернинди ташламаларсыз айтэм! Ьам аныц исемен А.Барто, С. Михалков, Морес Карем, О.Вациентис, К.Тоцрекулиев, М.Кэрим, Э.Успенский кебек дэрожэле одиплэр белон берроттэн куям. Шэукот агапыц ижаты аларныкыннан Ьич кенэ да ким тугел, киресенчэ, кайберлареннэн купко югарырак та эле. Э мена узебезнец татар эдобиятында аны фэкать Тукай, Алиш, Исэнбэт исемнэре белэн гена янэшо куеп була"10.
Нэкъ мена татар балалар одэбиятын устеру юлындагы нэтижоле хезмэтлэрен куздэ тотып, 1972 елда Ш.Галиевкэ Татарстанныц Г.Тукай исемендэге Дэулэт премиясе бирела, а 1980 елда рус теленэ тэржемэдэ чыккан "Заяц на зарядке" ("Куян кунегулэр ясый") китабы очен ул 1982 елгы халыкара булоккэ - Г.Х.Андерсен исемендэге дипломга лаек була. 1984 елда ВЛКСМ Узок комитетыныц А.П.Гайдар билгесе белэн булэклэнэ. 1996 елда аца "балалар эдэбиятындагы олы казанышлары очен" А.Алиш исемендэге булэк бирелэ.
Ш.Галиев торле елларда Татарстан язучылар берлеге идарэсе эгъзасы, яшь авторлар белон эшлэу комиссиясе роисе, балалар эдобияты остаханэсе
9 Хэким С. Халык язмышы - шагыйрь язмышы. / С.Хэким — Казан: Тат.кит.нэшр., 1979. — Б.324.
10 Миннуллин Р.Кадерен белгэннэргэ. / Р.Мицнуллин // Мэйдаи, 2003. - №12. - Б.12.
житокчесе Ьом РСФСР язучылар союзыньщ юмор, сатира советы, Г.Тукай исемендэге Дэулэт булоге комитеты вгъзалары була.
Татар эдэбиятын устерудэге хезмотлоре очен "Почет билгесе" ордены, "Хезмвттэге батырлык очен" медале белэн булоклоне. 1941-1945 еллардагы хезмэте очен "Ждщугэ - 50 ел" медальлэренэ лаек була.
Татарстан Республикасы Президенты Указы белэн 1995 елныц 2 июнендв Ш.Галиевкэ татар одебиятын устерудэге казанышлары ечен "Татарстан республикасыныц халык шагыйре" дигвн мактаулы исем бирело.
Сайлап алынган теманыц пэм тикшерунец актуальлеге
Шигырьнец Ьэм, гомумэн, матур одэбиятныц топ коралы - суз. Язучы аны уйлап тапмый; ясамый, нигездэ, билгеле бер телдэ сойлошучелор очен уртак булган тел хозиносеннэн ала. Лэкин бвтен авырлыгы шунда: пэркемгэ могълум бу сузне эдип ничек итеп куллана? Нинди мэгънодэ куллана? Аны ничек итеп, кая урнаштыра? Ягъни язучы каломе аша суз ни рэвешле сурэтко эйлэнэ. Нокъ мено шушы хасияте аша hop язучы шэхси иждты белон милли одоби телне формалаштыруга Ьэм устеругэ узеннон олеш кертергэ тиеш. Бу уз чиратында филологларны, тел белгечлорен язучыныц телен, аньщ укучыга тээсир иту кечен ойронугэ этеро. Бу уцайдан татар тел белемендв >К.Вэлидинец К.Насыйри Ьом Г.Тукай теллэреп ойронгон хезмэтлэре игьтибарга лаек.11 Рус тел белгечлэре В.В. Виноградов, Л.А.Булаховский, А.И.Ефимов h.6. лар татар телчелэренэ язучы пэм шагыйрьлор телен ейрэнудэ урнок булып тора.
60 еллардан башлап татар язучыларыньщ теллорен ойрэну, стилистика, поэтика буенча Э.Исхак, М.З.Зокиев, С.Ш.Поварисов, А.Г.Ишмуратов, И.Волитова, В.Х.Хаков, Х.Р. Курбатов, Ф.С.Сафиуллина, Н.Юзиев, М.Бакиров, СМ. Ибрагимов Г.Эмиров h.6. зур эш башкардылар. Г.Тукай, Ь.Такташ, Х.Туфап поэзиясе, олкэн буын шагыйрьлоребезпец теле ойронелгон. Бугенге кондо яшоп ижат итуче шагыйрьлэребездон Р.Фойзуллин, Р.Харис, Г.Афзалныц ижаты, шигъри теле буенча хезмэтлэр язылган. Шуца да карамастан, язучы Ьом
11 Вэлиди Ж,. Насыйрида татар теле. /Д-Вэлиди // Насыйри мэжмугасы . - Казан, 1922.
шагыйрьлор теле тиешле дерэжддо ейранелеп бара дип Ьич кенэ дэ эйтэ алмыйбыз оле. Мэсэлэн, узенец ярты гасырдан артык гомерен ижатка багышлаган аксакал шагыйребез Ш.Галиев ижаты монографик планда ойрэнелмэгвн. Р.Мицнуллин узенец бер мэкалэсендэ болай дип язгаи иде: "Ш.Галиев одэбиятта уз сузен куптэн ойтте инде. Берэгейле итеп ойтте. Эле дэ эйтэ тора! Эмма аныц ижаты турындагы иц кирэкле, иц саллы суз элегэ ойтелмэгэн. Аныц турында монографиялэр, диссертациялор элегэ язылмаган. Килочэк буын галимнэрено купме эш! Шагыйрьнец узенчэрэк эйтсэк, кадерен белгэннэргэ купме байлык, купме хэзинэ!.."12. Чынлап та, шагыйрьнец шигъри теле белэн кызыксынып, аерым хезмэт язучы булмаган. Ш.Галиев шигырь текстларында суз кулланылышы, аныц сурэт ясау мемкинлеклэре, егаре, коче лингвистик тикшеренулор кета.
Безнец максат: Ш.Галиев шигырь текстларында куллапылган сузлордэге образлылык Ьэм суз ярдэмендэ образ ясау юлларын ейрэну (автологик Ьэм металогик алым); аныц ижатын дурт жанрда (лирик, балалар ечен язылган шигырьлэр, жыр текстлары, юмор) тикшеру; эсэрлэрендэ сурэт ясау максатыннан куллапылган поэтик синтаксис чараларын анализлау; алардагы эчтэлек Ьэм форма берлеген ойрону.
Тикшсрунсц объекты
Алда курсотелгон максатка нигезланеп, без хезмэтебездо, тикшерунец объекты итеп, Ш.Галиевнец шигырь белэн язылган поэтик осэрлэрен алдык (лирика, жыр текстлары, юмор Иэм балалар шигырьлэре).
Тикшерунец методы
Ш.Галиев ижатын лингвистик яктан ейрэнгондэ барлау (тасвирлау), лингвистик санау, анализлау, функциональ-стилистик методлары
кулланылды.
12 Миннуллин Р. Кадерен белгэннэргэ. / Р. Мицнуллин //.Галиев Ш. Сайланма эсэрлэр. - Казан: Татар.кит.нэшр., 2002.-Б. 10.
Диссертациянен, теоретик ьэм гамэли эьэмияте: беренчедэн, элеге хезмэт чын поэзия эсэрлэренец асылын ачарга тырыша ьэм аларныц ни рэвешле тууын курсэтэ, шулай ук диссертациядэ кулланылган тикшеру алымнары башка шагыйрьлэрнец эсэрлэрен тикшереп анализлау ечен нигез бульш тора, икенчедэн, югары уку йорты студентлары, эдэбияты укытучылары очен кулланма эсбап буларак ьэм элеге елкэдэ махсус курс яисэ тел белеменец кайбер тармаклары буенча гамэли дэрслэр очен ярдэмлек ролен утэр, э мэктэп, лицей, гимназиялэрдэ эшлэуче татар теле ьэм эдэбияты дэреслэрендэ эсэрлэрнец телен анализлаганда ярдэм итэр дип ышанабыз.
Тикшерунец теоретик нигезсн терле тэнкыйтьчелэрнец Ш.Галиев иждтына багышланган хезмэтлэре, авторныц истэлеклэре тэшкил итте. Шулай ук Аристотель, В.В.Виноградов, А.Квятковский, Р.О.Якобсон, Б.В.Томашевский, А.А.Потебня, Х.Р.Курбатов, М.Х.Бакиров, Бэширова И.Б., С.Ш. Поварисов, Ф.С.Сафиуллина, В.Х.Хаков, Н.Г.Юзиев, ь.б. галимнэрнец фэнни карашларына таянылды.
Апробация
Тикшеру нэтижэлэре буларак Башкортостан республикасы Стэрлетамак педагогия институтында уткэрелгэн "Татар теле ьэм эдэбиятыныц актуаль проблемалары" дигэн III региональ фэнни-практик конференциядэ (2003), Арча педагогия коллиятендэ Республика кулэмендэ булып узган фэнни-методик семинарларда чыгышлар ясалды ьэм тубэндэге мэкалэлэр басылып чыкты:
1. Техфэтуллина Э.Г. Ш.Галиевнец балалар ечен язылган шигырьлэрендэ автологик алым. / Э.Г.Техфэтуллина // Милли мэдэният-2001. -Казан: ТДГИ, 2002. - 78-81 б.
2. Техфэтуллина Э.Г. Ш.Галиевнец балалар ечен язылган шигырьлэрендэ металогик алымныц бер тере буларак чагыштырулар. / Э.Г.Тохфэтуллина // Фэнни язмалар - 2001. -Казан: РИЦ "Школа", 2002. -112-116 6.
10
3. Техфэтуллина Э.Г. Ш.Галиевнец балалар ечен язылган шигырьлэрендэ ждиландырулар. ./ Э.Г.Техфэтуллина // Фэнни язмалар - 2002. - Казан: РИЦ "Школа", 2002. - 69 - 73 б.
4. Техфэтуллина Э.Г. Ш.Галиев шигырьлэренец текст тезелеше. / Э.Г.Техфэтуллина // Фэнни язмалар - 2003. - Казан: РИЦ "Школа", 2004.-114-123 6.
5. Техфэтуллина А.Г. Ш.Галиевнец балалар ечен язылган шигырьлэренец текст тезелеше. / А.Г.Техфэтуллина // Милли мэдэният - 2003. - Казан: ТДГИ, 2004. - Б. 123-132
11
Беренче булек Ш. Галиев шигырьлэрендэ металогик алымныц
куЛЛаныЛЫШЫ: чагыштыру, метафора, перифраз, эпитет, метонимия, оксюморон, гипербола, литота.
Шигърият ул - туры мегьнодэ эйтеп тугел, бэлки кучерелмэ сурэтлелек аша куцелдэ канэгатьлэну тойгысы уята торган сэнгать торлэренец берсе - суз сэнгате1. Проза яки драма есорлэрешюн аермалы буларак, поэтик шигырь текстларында кучерелмэ могышдвге сузлэрнец кубрэк кулланылуы игътибарны узено тарта. Ченки поэтик шигырь текстында автор узенед уй-тойгыларын, ойтерго телоген фикерен образлы, утемле яцгыратырга омтыла. Кучерелмо мегьноде бирелгэн фикер укучы ацына туры мегънодэгегэ Караганда тизрок барып житэ Ьом аныц тоэсире до кечлерэк була. Сузлорнец образлылыгын барлыкка китеруче мондый стилистик алымнарны фонде троплар дип йортолор (tropos - грек сузе, "эйлонмэ", кучерелмэ мэгыюдэге суз яки эйтелмэ). Э сузлэрне кучерелмо могънодо - образлы итеп куллану металогик алым дип атала (грекча meta -"аркылы", logos - "суз")2. Аныц тубэндэге-торлэре бар: чагыштыру, метафора, перифраз, эпитет, метонимия, оксюморон, гипербола, литота..
hop шагыйрь узенец шигырьлорендэ шэхси уй-тойгыларын, эйтерго телогэн фикерлэрен образлы, утемле итеп эйтергэ омтыла пом узенец образлар аша ойтерго телэгон фикерен укучыга житкеру очен сузлорне тогел пом урынлы булырлык итеп сайлый. Бу бик моЬим. Югыйсэ, язучыныц язганын укучы дорес ацламаячак. Мено шуца куро дэ сузнец могънэсен, могънэ тосмерлэрен, стилистик оЬемиятен, аныц башка сузлор белон бэйлонеше нинди
1 Курбатов Х.Р. Шигырь эижелзре ничек барлыкка килэ? / Х.Р.Курбатов. - Казан: Фикер, 2002. - Б. 6.
2 Квятковский А.Г. Поэтический словарь. / А.П. Квятковский - М.: сов. энц-я, 1966. - С.312.
12
булуын жентеклэп ейрэнуне талэп итэ. Без де хезмэтебезнец бу булегендэ Ш.Галиевнец лирик, юмористик пэм балалар очен язылган шигырьларендэ, шулай ук жыр текстларында кучерелме мэгыюдэге сузлэрнец кулланылышын тикшерербез. Максатыбыз - шагыйрь кулланган тропларныц суз сэнгатено алып килгон яцалыгын ачыклау.
1.1 Лирикада
Лирика - бик борынгы чорда ук барлыкка килгэн едеби тор3. Анда иц моЬиме эмоциональ, бизэкле фикерлэу пэм тасвирлау. Биредэ сэнгатьле танып белунец теп объекты - сейлэученец характеры, иц элек аныц эчке двньясы, аныд тормышка эмоциональ мвнэсобэте, фикерлвре. Лириканы без, иц беренче чиратта, сейлэмнец ачык пэм эмоциональ бизэге буларак кабул итвбез. Анда сейлэмгэ матур бизэк бируче тавыш, ритм, интонация, пэм сурэтлэу чаралары зур роль уйный. Шигырьнец опэмияте до шулар белэн бэялэнэ.
Ьэр шагыйрь узенец шигырьлэрендэ шэхси уй-тойгыларын, вйтерго телэгон фикерлэрен образлы, утемле итеп, яцгыратырга омтыла. Моныц ечен ул терле стилистик алымнардан файдалана. Шагыйрь Ш.Галиевне дэ уйчан, хикмэтле сузго бай шигырьлэре нечкэ хисле лирик буларак танытты. "Ш.Галиев, барыннан да элек, нечкэ хисле лирик. Ул доньяны пэм кеше хислореп лирик шагыйрь буларак кабул итэ, кабул иткэннэрен лирик чаралар ярдэмендэ шигырь юлларына кучерэ", дип яза аныц турында Т.Галиуллин 4. Ул, телебезнец суз байлыгын узенчэлекле кулланып, гажэеп сэнгать осорлэре тудыра. Аныц эчкерсез, табигый лирикасы халык куцелендэ уз урынын тапты. Ченки алар уте нэфис, реалистик аЬэцле, камил Ьэм тиешле дэрожедэ шигъри эшлэнешле.
Ул шигырьлэрне нэфислэндерэ торган чараларныц берсе — чагыштырулар. Тропларныц иц гади пэм беренчел булган бу тере -
3 Квятковский А.П.Поэтическийсловарь. / А.П.Квятковский-М.:Сов. энц-я, 1966. -С. 145.
4 Галиуллин Т. Еллар юлга чакыра. / Т. Галиуллии- Казан: Тат.кит.нэшр., 1969. - Б.76
13
куренешне икенчесенец кучерелме мэгыюсе белэн ацлату максатыннан якынайту5. Чагыштыруларда автор чынбарлыкны уз кузлегеннои чыгып чагылдыра. Ченки Ьербер язучы яки шагыйрь, аерым шехес буларак, узецчэ фикер йертэ, доньяны узенчо кузаллый. Ш.Галиев те металогик алымныц бу терен уз шигырьлоренде аеруча куп куллана. Анын, игътибарны жолеп итэ торган, узено гено хае, башка бер шагыйрьдо дэ очрамаган, индивидуаль чагыштырулары байтак. Меселен, "Челледо" шигырендо автор >кэйге эсселекне мич башы кайнарлыгына тинли:
Ишек алды мич башыдай кайнар,
Ялапаяк бассац пешеро. ("Челлэдо")
Кайнар сузенец ацлатмалы сузлектэ бары тик ике мегьносе гена бирелгэн: яда пешерелген, кайнатылган, суынып олгермегон Ьем дертле, ялкынлы, ярсулы. Кенделек тормышта без кайнар кон дип сойлешеек, бик тупас хата ясар идек. Э Ш.Галиевнец елеге суроте бер до кытыршы яцгырамый, киресенчо, укучыныц куз алдында жанлы куренеш тудыра. Чонки бу юлларны уку белэн, узец да сизмостен, жейнец иц кызу кенен куз алдына китеросец.
Халык авыз ижатында Ьэм язма поэзияде гомер, ел агышын агымсуга тицлэу куренеше Ьоркемго таныш. Эмма Ш.Галиевте елеге куренеш башкача янгыраш ала: узенен. сагыну, сагыш тулы тубендэге шигырьлорендэ ул кон, ел, гомумен, гомер утуен поезд вагоннары тизлеге белон чагыштыра. Бу юкка гына тугелдер, ченки табигать гузеллегене олле ни исе китмэгэн бугенге кон укучысы очен олеге сурет якынрак та:
Мин кайткапчы эле вагошшрдай Купме коппор тезелеп утесе,
Эле купме ялгыз уфтанасы, Купме сагыпып, купме котэсе...
("Казанпарга тагып поезд китте ")
Тубендоге шигырьде автор елеге теманы девам иттеро, омма Ьич кенэ до алдагысын кабатламый. Бу юлы да чагыштыру очен иц ятышлы куренеш кулланылган (язгы тон Ьем яшьлек) . Чонки икесе до шундый кыска, уткэнен сизми де каласьщ.
5 Поляков М. Вопросы поэтики и художственной семантики. / М.Поляков. - М.: Сов. писатель, 1978. — С.258
14
Язгы топпор кыска, бик тиз утор, Яшълек то бит шулай утор, китэр.
(" Тынгы бирми мица шушы тешюр").
Язгы баткак басу куп кешего таныш, эмма аца карата ниндидер матур хис-тойгылар уяныр тосле тугел. Матур сурот то куцелгэ килми. Э Ш.Галиевпец тубэндоге юлларын укыганнан соц, элеге бик ук матур булмаган куренешко дэ башка кузлектэн карыйсыц:
Камыр эчегоидой ята басу,
Керэ калсац билдэн чумасы.("Камыр эчегопдой ята басу")
Табигатькэ козге сарылык ицуе дэ язма поэзиядэ торлечэ тасвирлана: алтындай коз, сары шол ябынган коз h.6. Э Ш.Галиев аны болайрак сурэтли:
Щой оле эщой кебек кап ара
Изроткэн эсселек сурелде?
Офыкта - тасмадап,
Урманда — тэцкодоп
Сары тос куренде. (Щой эле oiqou кебек кап ара...)
"Тасмадай, тэцкэдэй коз" чагыштыруы, аерым алып карасац, бик гади яцгырый тесле. Лэкин шигырь эчендэ ул узенчэлекле апэц тудыра. Чонки бу чагыштыру контекстта суз сереше белэн берегеп, аерым яцгыраш биро.
Гомумэн, эдэбиятта куптэн яшэп килгэн традициялэр белен яхшы таныш Щ.Галиев, аларны куцел кузе аша уткэреп, торлечэ узгэртеп кую юлларын эзли, яцаны табарга тырыша. Мосэлэн, мэхэббэт хисе белэн сугарылган "Ник шуларныц берсе син тугел?" шигырендэ автор сойгоннэрдэн аерым уткон коннэрне боз салкыннарына тицлоп, узенчэлекле метафорик чагыштыру тудырган. Моца кадэр кайбер эсэрлэрдо ялгызлык салкынлык тошенчэсе белон янэшэ бирелсэ дэ, Ш.Галиевтэ элеге сурэт башкача яцгыраш алган:
Ник усмодец Идел ярларыпда сип, Язгы конпор нипди яктылар. Сиппон аерым уткой кошюремдой Купме салкып бозлар актылар...
(" Ник шуларпыц берсе сип тугел? ")
Куп кено шагыйрьлор ак тесне чисталык, сафлык, матурлыкны чагылдыручы тес буларак кулланалар. Э менэ Ш.Галиевнец "Петропавел крепостенда" шигырендэ ул бутэнчэрэк:
15
...Тиздоп апы дарга илточоклор,
Булды поппыц соцгы вэгазе.
Кулларында, васыятъ язар очен,
Кофепдэй ак тормо когазе. ( "Петропавел крепостеида ")
Ак булса да бу когазь улем китеруче, шуца курэ автор аны кэфенгэ тицли. Шул рэвешле, биредоге вэхшилекне тагын да утемлерак итеп ачып сала. "Эткойго хат" поэмасында исо мондый юллар белэн очрашабыз:
Контр утте...
Солдат ярасыннан Ак марлялар инде алынды. Илиец ярасына ак марлядай An-ак йортлар, юллар салынды. ( "Эткойго хат ")
Биреда автор, сугыштан соцгы халотне сурэтлэп, солдат ярасы белэн ил ярасын капма-каршы куя. Алар икесе да сугыш аркасында барлыкка килгон. Кеше ярасын тазарткан шикелле илне до тезеклэндеросе бар Иэм алар ап-ак булырга тиеш.
Ш.Галиев шулай ук элеге суротнсц традицион могънэ тесмерен до читка какмый:
Гашыйк булгангадыр тормышка, Свеном мин юкка-барга да; Кар шикелле an-ак чочокко Чочок кебек an-ак карга да.
("An-ак карда йорим ")
Шигырь строфасындагы "кар" белэн "ак чэчэк" сузлэренец чагыштырылып бирелуендэ ап-ак эпитетыныц да роле зур. Ул гомумэн шигъриятле яцгыраш кына биреп калмый, балки кар белэн чочэкнец эле берсен, эле икенчесен ачыклап килеп, аларныц мэгънэ тосмерлэрен кицэйтэ.
Шигырь эчтолегендэ чагыштырыла торган сузлорнен, урыннарын алыштырып кабатлау куренеше Ш.Галиевньщ башка шигырьлэрендэ дэ очрый:
Кайбер куцеллорне: "Щирлор шулай Буш калырмы? "- дигон шик телде. Щирго тошми калган орлык бит ул — Тим и калган ядро шикелле...
Учлап бодай сипкоч тубалынпан,
Яшъ аралаш бабай ник колде?
Вакытында тошкоп орлык бит ул -
Чочрэп тигоп ядро шикелле. ( "Эткойго хат ")
16
|
