Мукаддима
Забони тоники аз чумлаи он забонхри кддимаест, ки дар зимни инкишофи тулонии таърихй дар таркиби лугавии он тагйиротхри зиёде ба вучуд омадаанд. Ин забон аз пояи хусусиятхри флективй то забони сохташ аналитики тахдввул ёфтааст. Чун забонхри дигари дунё вожаву таркибхр, истилохрти зиёде ба таркиби лугавии забони тоники дохил гардида, яке аз омилхри табиии бою ганй гаштани он гардидаанд. Дар байни ин иктибосот асрхр боз калимахри арабй мавк,еи хосае доранд.
Яке аз кдбатхри хосаи системаи хар як забонро вохидхои фразеологии он ташкил медиханд. Фразеологизмхр яке аз воситахои равшану возех, ва бо тобишхои махсус ифода кардани фикр буда, крнуниятхри ташаккул ва ифодаи маънои онхр хусусияти махсусан мухими хар як забонро ташкил медиханд. Имруз дар сох,ах,ои гуногуни илми фразеологияи точик дастовардх^ои зиёде ба назар расанд хам, пахдухри тадкикдашудаи он бок,й мондаанд. Яке аз масъалахри мухиму халталаби ин соха ба таркиби вохидхои фразеологй рох ёфтани калимахои ик,тибосй, мавк,еъ, хусусият ва тобишх,ои маъноии онхо мебошад. Максади асосии мо аз интихоби мавзуи мазкур хамин аст, ки дар таркиби вохидхри фразеологии забони точикй калимах,ои зиёди арабй истифода шуда бошанд хам, то кунун ин масъала мавриди тадк,ик,и чиддии забоншиносон кдрор нагирифтааст. Баъзан ин ё он калимаи арабй аз доираи истеъмоли озод баромада бошад хам, махз ба туфайли вохиди фразеологй дар забони имрузаи точик арзи х,астй дорад. Бинобар ин омузиши масъалаи мазкур барои халли бисере аз масоили фразеологй, сабабхри пайдоиш, ташаккул, инкишофи маъноии вох,идх,ои фразеологй кумак хох.анд расонд.
Гарчанде омузиши масъалах,ои назариявии фразеологияи точик голибан дар даврони Шуравй ба амал омада бошад хам, дар бисере аз фархангу крмусхри пешинаи мо вохидхри фразелогй хамчун вохиди махсуси таркиби лугавй ёдрас гардидаанд. Дар аввалин лугатхое, ки то
4
замони мо расидаанд, баробари калимахо вохидхои фразеологй низ шарху эзох, дода мешуданд. Хануз ДаР «Лугати фуре» - и Асадии Туей (асри XI ) «чашми олус» (нигаристан бувад ба гушаи чашм), «чашми огил» ( нигаристан бувад ба як eye), «шикасту микаст» барин таркибу иборахои устувор дар моддахои алохидаи лугавй оварда шуда, чун вохидхои мустакили лугавй (аниктараш, фразеологй) шарх дода шудаанд. Маводи фразеологй дар фархднгу лугатхои баъдина боз хдм меафзояд. Дар фархднгу лугатхри «Адотулфузало»-и Крзихон Бадр Мухдммади Дехдавй, «Фарханги Сурурй» - и Кошй, «Фарханги чахонгирй» - и Инчуи Шерозй, «Бурхони кртеъ» - и ибни Халаф, «Фарханги рашидй» - и Абдурашид бинни Абдулгаффур, «Гиёсуллугот» -и Гиёсидцин бинни Ч,алолиддин ва даххо дигар масолехи фразеологии забони точикй ба тарики фаровон ч,ой дода шудаанд.
Дар гузашта фархангхои махсуси фразеологй низ таълиф ёфтаанд. «Мусталахот-уш-шуаро» -и Вораста (аерхои XVII - XVIII) ва «Чароги хидоят» - и Алихони Орзу (асри XVIII) аз хамин кдбиланд.
Вохидхои фразеологй дар ин лугатхо бо истилохоти гуногун ном бурда мешаванд. Аз чумла, терминхои «киноёт», «истиорот», «муракабот», «таркибот», «истилохот» барои ифодаи навъхои гуногуни вохидхои фразеологй ба кор бурда шудаанд. Одатан, дар ин лугатхо иборахои устувори терминологй бо номхои «истилохот» ва «мусталехот», ифодахои пуробуранги рехта бо калимахри «киноёт» ва «истиорот», таркибхои чудонашаванда бо унвонхои «таркибот» ва «муракабот» ном бурда шудаанд. Гуногунии истилохот хатто дар гузашта аз гуногунранга будани захираи фразеологии забони точикй шаходат медихад. Забоншиносони гузаштаи мо факдт бо сабти бевоситаи ин сарвати гаронбахои забонамон кдноат накарда, дойр ба сохт ва маънои ибораву ифодахои алохида, варианту синонимхои онхо, шаклхои гуногуни истеъмолиашон низ маълумотхо додаанд. Ба ин сабаб аст, ки тачрибаи онхо дар омузиши масъалахои мухталифи фразеологияизабони хозираи точик ахамияти беандозаи илмй ва амалй дорад (1.52,5-6).
5
Вохидхои фразеологй ба асархои бадеиву забони халкй бештар хос бошанду дар асархри илмй ва таърихиву публисистй истеъмоли онхр камтар ба назар расад хам, баъзе муаррихону уламо хднгоми таълифи асархри таърихию илмй аз чунин воситахои образноки забон мох,ирона истифода бурдаанд, ки инъикоси худро дар лугату фархангхо ёфтаанд. Иктибоси калимахои арабй ба забони точикй на факдт ба интишори дини мубини ислом, забткорихои арабхо вобаста буд, балки бисере аз намояндагони илму санъат барои дак,иктару фасехтар ифода намудани афкори худ ба калимахри арабй бештару бештар мурочиат мекардагй шуданд. Гохо барои ифодаи як мафхум вохидхри зиёди фразеологй истеъмол шуда, дар таркиби онхр калимахри арабй мавк,еи устувор пайдо кардан гирифтанд. Дар даврахои аввали инкишофи забони форсии дари калимахри арабй камтар ба назар расанд хам, аз асрхри XI - XII cap карда, воридшавии калимахри арабй ба забони тоники ру ба инкишоф овардааст (1,52, 2).
Тадк,икрти аввалини масъалахри гуногуни фразеология ба солхри 40-50 - уми асри гузашта рост меояд. Аммо онхр махсус ба масъалаи фразеология бахшида нашуда, балки дар зимни х,алли чанбахри гуногуни грамматика ё забону услуби адибони алохдца зимнан кдйдхри алохдцаро оид ба иборахри устувори рехта дар бар мегирифтанд. Вале ахдмияти чунин к,айду шархдои алох.ида аз он иборат аст, ки онхр барои омузишу тадк.и^и проблемах,ои фразеологияи точ,ик рох. кушодаанд. Чунин к.айдх.оро дар асару мак,олах,ои забоншиносони маъруфи точ,ик Мирзоев А. (1.62,63), Ниёзй Ш. (1.71), Точиев Д. (1.84,85), Маъсумй Н. (1.61) дучор омадан мумкин аст. Масъалахри махсуси фразеология инъикоси худро дар асару мак,олахри забоншиносии солхри 60 - уми точик ёфтаанд. Яке аз падидахри мухими ин давра ба нашр расондани фарханги дучилдаи фразеологии М. Фозилов мебошад (I. 96,97). Фарханги мазкур тач,рибаи аввалини гирд овардани захираи фразеологияи точ,ик буд ва сарфи назар аз баъзе камбудиву нокисихряш дар таърихи омузиши вох,идх,ои фразеологй накши мухими худро гузошт. Сарсухани чилди аввали онро
6
(I. 95, 5-16) яке аз тадкикртхри аввалин оид ба баъзе масъалахри фразеологияи точик шуморидан мумкин аст.
Дар ин давра хдмчунин оид ба масъалахри фразеологияи точ,ик ду макрлаи Раффоров (1.17; 18) ба чоп расиданд, ки бори нахуст махсус ба фразеологизмхр бахшида шуда, дар онхр муайян намудани фарк,ияти байни крлабхри озоди синтаксисй аз вохддхри фразеологй, таснифоти ВОХ.ИДХ.ОИ фразеологй ба риштаи тадкик, кашида мешавад. Баъди тадкикрти Н. Маъсумй оид ба забону услуби нависандагони алох.ида асархри илмие ба майдон омадаанд, ки дар онхр кисмати махсусе ба фразеологизмхр и асархри тадкикшаванда бахшида шуда буд (1.16;20;84).
Солхри 60 - уми асри гузаштаро давраи ташаккули омузиши пахлухри гуногуни фразеологияи точ,ик шуморидан мумкин аст. Асару макрлахри дар ин давра навишташуда масъалахри гуногуни фразеология - иборахри фразеологии изофй (1.110), синонимикаи фразеологизму (1.141), аломатхри фарккунанадаи вох,идхри фразеологй (1.45), рохдои ташаккули вох,идхри фразеологии забони точ,икй (1.46), фар^и муродифот ва вариантной вох.идх,ои фразеологй (1.3) ва гайраро ба риштаи тадкик; кашида буданд. Хдмчунин якчанд рисолаи номзадй оид ба фразеологияи точ,ик навишта шудаанд (1.104; 116,43).
Дар солхри 70 - ум доираи тадкик,и масъалахри фразеология нисбатан васеъ гашта, он на факат забони адабии хрзираи точ,ик, балки осори гузаштагони адабиёти классикии форсу точ,ик (I. 27;82;70), шевах.ои алох,идаро (I. 37; 104; 105; 107) низ фаро мегирад. Монографияи дар ин солхр навиштаи С. В. Хушенова (1.110) дар забоншиносии точ,ик тадкикрти махсуси назариявие мебошад, ки ба иборахри изофии забони тоники бахшида шудааст. Дар рисолаи ин муаллиф бисере аз масъалахри мухдши иборахри фразелогии изофй, аз ч,умла фарки иборахри фразеологии изофй аз иборахри озоди синтаксисй, иборахри фразеологии изофии терминологй, сохтор ва таркиби иборахри фразеологии изофй ва
бо далелхри муътамади илмй асоснок карда шудаанд.
7
Тамоми дастовардхри фразеологияи точ,ик то охири солкой 70 - ум дар фехристе, ки аз тарафи СВ. Хушенова тартиб дода шуда буд, инъикоси худро ёфтаанд (1.113).
Солхри 80-ум дар омузиши масъалахри назариявии фразеологияи точ,ик зинаи нави инкишоф ба шумор меравад. Дар ибтидои ин солхр аз чоп баромадани асари Ю.А. Рубинчик оид ба фразеологизмхри забони форси (1.78), бешубхд, барои мухакдикрни фразеологияи забонхри эронй дастоварди бузурге ба шумор меравад. Дар ин монография сохтор, маъно ва хусусиятхри ташаккули вохдцхри фразеологй ба таври муфассал тавзех ёфта, комёбихри эроншиносй дар ин сохд ч,амъбаст гардидаанд. Ин тадк,икрт барои ба вуч,уд омадани асархри калонхдчми тадк,икртй оид ба дигар забонхри эронй замина гузошт (I. 15, 110).
Аз чоп баромадани дастури таълимии X,. Мачидов оид ба фразеологияи забони хрзираи точ,ик (1.52) илми фразеологияро хдмчун сохди мустакдгш забоншиносй асоснок намуда, дар он вохдцхри фразеологй хдмчун унсури таркибии системаи забон маънидод гардиданд. Дар китоб муаллиф оид ба масъалахри асосии фразеологияи точ,ик, аломатхри фарк;кунанда, х,ач,м, тобишхри маъной, таснифоти ВОХ.ИДХ.ОИ фразеологй, манбаъхри пайдоиш, хусусиятх.ои услубии фразеологизмх,о маълумоти муфассалу боэътимод оварда аст.
Солхри охир асару макрлахри зиёде роч,еъ ба масъалах.ои ч,удогонаи фразеология навишта шуда, инчунин рисолахри номзадй ва докторй (1.59) таълиф ёфтаанд. Оид ба вох,идхри фразеологй дар назми халк;й дастури таълимие аз чоп баромад (1.80,81), ки муаллифи он Р. Саидов тадцикртхри чандинсолаи худро дар бораи вох,идхри фразеологии забони точ,икй дар асоси маводи фаровони назми халкй ба к;алам додааст.
Чи тавре ки аз ин обзори мухтасари адабиёти мутааллик, ба фразеологияи точик бармеояд, тадкик,и масъалахри гуногуни он барои такомулу ташаккули вохдцхри фразеологй заминай устуворе гузоштаанд. Вале имруз инкишофи илми забоншиносй пахлухри нави тадк,икталаби фразеологияи точ,икро ба миён гузошта истодааст. Забони точ,икй бо
8
таърихи чандинасраи худ зинахри мухталифи инкишофро аз cap гузаронида, таркиби лугавй ва сохтори лексикии он дар тахдввулу такомули мунтазаме к,арор дорад. Ба забони тоники рох. ёфтани калимахри иктибосй яке аз масъалахри мух.ими инкишофи лексикаи он ба шумор меравад. Пахдохри гуногуни калимахри иктибосии забони тоники дар забоншиносии имруза мавриди таджик; карор гирифта бошад хам, масъалаи калимахри иктибосии таркиби вохдцхри фразеологи, сохтор, хусусиятхри маъной ва лексикии онхр як андоза аз назар дур мондаанд.
Омузиши калимахои иктибосии таркиби вохидхои фразеологии забони точикй, ба вижа калимахои арабй, яке аз проблемахри актуалии забоншиносии муосири точик мебошад, зеро калимахри арабй на факдт боиси ганитару бойтар гардидани таркиби лугавии забони точикй гардидаанд, балки таджики ин чанбаи фразеология барои шарх, додани бисер масъалахои шаклгирй, инкишофи таърихй, тобишхри маъной ва дигар пахлухри вохидхои фразеологи имкониятхри нав ба навро фарохам меоварад.
Актуалй будани тадкикоти мазкур бо он муайян карда мешавад, ки калимахои арабии таркиби вохидхои фразеологии забони точикй дар он бори аввал ба риштаи таджик, кашида шуда, онхр аз чдхдти маъною сохтор мавриди халлу фасл кдрор мегиранд.
Максади тадк;икот аз таджики мавк,еи калимахои арабй дар дохили вохидхри фразеологии забони точикй, накдш онхо дар инкишофу ганй гаштани захираи фразеологияи забони точикй мебошад. Вобаста ба ин вазифахои асосии тадкикрт ба х,алли чунин масъалахо нигаронида шудаанд:
- пародахои грамматикии забони арабй ва мавкеи онх,о дар дохили вох,идх,ои фразеологии забони точикй;
- хусусиятхри лугавии калимахои арабии таркиби вохидхри фразеологии забони точикй;
- доираи истеъмоли калимахои арабии таркиби вохдцхои фразезологии забони точикй;
9
- архаизму историзмхри арабй дар таркиби вохидх,ои фразеологии забони точикй;
- иборах,ои арабии айнан истифодашаванда ва калкаи вохдцхри фразеологй аз забони арабй.;
- вохддхри фразеологии дорой калимах,ои арабй аз чихдти сохтор: таркибхр, иборахр ва чумлахри фразеологй.
Методикам тадкик,. Дар рисола асосан усули тадкики синхронй мавриди истифода кдрор гирифтааст. Дар баъзе мавридхр маводи забони имрузаи точик бо мисолх,ои забони адабиёти классикии точик мук,оиса карда шуда, тафовути истеъмоли калимахои арабии таркиби вохидхри фразеологии забони форсии дари ва забони имрузаи точик нишон дода мешавад.
Ахамияти назариявй ва амалии кор аз он иборат аст, ки натичах,ои тадк,ик,отро дар мавриди тартиб додани лугатх,ои фразеологии точикй, лугатх,ои тарчумавии фразеологй, дастуру китобхри дарсй, хондани курсхри махсус оид ба фразеологияи точик мавриди истифода карор додан мумкин аст.
Тасвиби (апробатсияи) кор. Натичах,ои тадкдкот дар конфронсх,ои илмию амалии апрелии Донишгох,и давлатии миллии Точикистон инъикоси худро ёфтаанд (2003-2005).
Мухтавои асосии рисола дар чах,ор номгуй мак,олах,ои илмй дарч ёфтаанд, ки номгуй онх,о дар фишурдаи рисола (автореферат) оварда шудаанд.
Мацсади асосии тадк,ик,оти мазкур муайян намудани хусусиятх,ои лексики, семантики ва сохтории вожах,ои арабии таркиби вохидхри фразеологии забони точикй мебошад. Натичахри тадк,ик;оти мазкурро х,ангоми коркарди масъалахри назариявии фразеология, тартиб додани лугатхри тафсилии фразеологй, инкишофи маънои калимахои арабй дар забони точикй, тахияи дастурх.ои таълимй оид ба фразеологияи точик истифода бурдан мумкин аст. Дар рисола мо ба нуктаи назари забоншиносони маъруф В.В,Виноградов, Л.С.Пейсиков, Ю.А.Рубинчик,
10
Р.Гаффоров, С.В.Хушенова, Х,.Мач,идов, М.Н.Крсимова,
Б.Камолиддинов, Р.Саидов ва як катор олимони дигар такя намудаем.
Рисола аз мукдцдима, ду боб, хулоса ва руйхати адабиёт иборат аст.
Боби якуми кор, ки «Ифодаи чузъхои таркиби лексикии вохдцхри фразеологии забони точикй бо калима ва унсурхри арабй» номида шудааст, аз чанд фасл иборат буда, дар он оид ба таркиби лексикии вохидхри фразеологии забони точ,икй ва мавк,еи онхр дар таркиби вохддхри фразеологй, калимахри ик,тибосй ва унсурхри дигари хорич,й маълумот дода мешавад. Дар фаслхри дигари боби мазкур оид ба калимахри арабии таркиби вох.идхри фразеологии забони точ,икй сухан рафта, онхр аз мавкеи гуногун тахлил карда мешаванд. Пеш аз х.ама аломатхри фарккунандаи калимахри арабии таркиби вохддхри фразеологй, хусусиятхри махсуси фонетики дар парадигмахри гуногуни грамматикии забони арабй, яъне пародахр баррасй шуда, сипае хусусиятхри лугавию семантикии калимахри арабии дохили фразеологизмх,ои забони тоники ба риштаи таджик, кашида мешаванд.
Дар боби дуюм «Таснифоти сохтории вохдцхри фразеологии забони тоники бо калимахри арабй» фразеологизмх.о аз руи крлабхри зох.ирии сохташавиашон ба таркибхр, иборах.0 ва чУмлаЛ°и фразеологй таксим карда шуда, калимах,ои арабии таркиби онхр аз бобати мавк,еъ ва маънохояшон тахлил карда мешаванд. Дар хулоса дастовардхои асосии кор ба тарикд ^амъбасти мухтасар дода мешавад.
Азбаски дар рисола нишон додани поваракдои бисер ва такрори номи муаллифон, асархо ва сахифабандии онхр чри зиёдеро ишгол мекунад, мо бо рохи ихтисор онх,оро дар кдвсайн нишон додаем. Руйхати адабиёт дар охир аз руи тартиби ракам ва алифбо омадааст. Адабиёти илмй дар рисола бо раками римии I ишора шудааст. Масалан, иктибоси бо ишорати (1.78,22) чунин маъно дорад, ки он аз руйхати адабиёти илмии дар фехрист тахти раками 78 чой додашуда гирифта шудааст, раками охир, яъне 22 сахифаи манбаъро ифода мекунад. Ба хамин монанд хаволахо аз адабиёти бадей бо раками римии II ишора гардидааст.
11
Чунончи, ишораи (II. 16, 385) ифодагари мисоле аст, ки аз сах,ифаи 385 - и асари К. Мирзоев «Дар орзуи падар» гирифта шудааст. Соли нашр ва чри нашри асарх,ои мавриди истифода дар фехристи адабиёти илмй ва бадей оварда мешаванд.
12
БОБИ ЯКУМ
Ифодаи таркиби лексикии вовдщои фразеологии забони
тоники бо калима^ои арабй
1. 1 Маълумоти умумй роч,еъ ба таркиби лексикии вохддхри
фразеологии тоники
Вохидхри фразеологй баробари унсурхри лугавии он дар рафти инкишофи забон тахдввулу тагйироти зиёдеро аз cap гузаронидаанд. Маълум аст, ки вох.идхри фразеологй аз ду ва зиёда калимахр таркиб ёфтаанд, ки х,ар яке аз онхо ч,Узъ махруб мешавад. ХдмчУн к,исми таркибии як вох,иди яклухти чузъ^ои вохддхри фразеологй аз комилияти пурраи лексикию грамматики махруманд. Ба ин сабаб унсурхри сохтории вохддхри фразеологй дар доираи крлаби устувори сохтории он тавсиф дода мешаванд.
Таркиби вохддхри фразеологиро аз чихатхри гуногун дида баромадан мумкин аст. Мутобикан ЧУЗЪ^ОИ таркибии вох.идх.ои фразеологй аз чих.ати пайдоиш ё баромади этимологи, тавсифи морфологии ЧУЗЪХ,°> хосияти лексикию грамматикиашон ба риштаи тадкик, кашида мешаванд. Гохр ба хдйси чунин унсурх.0 вожах,ои хори^й ба кор бурда шуда, таркибу иборахри бо ин усул тавлидёфта захираи фразеологии забони точ,икиро бой мегардонанд.
Калимахри таркибии во^цддои фразеологиро аз ч,их,ати пайдоиш ба гурух.х,ои зерин так;сим кардан мумкин аст:
1. Калимахри аслии тоники.
2. Калимах.0 ва унсурх.ои арабй.
3. Калимахри туркию узбеки ва дигар забонхр.
Калимахри аслии тоники асоси вохдцхри фразеологиро ташкил дода, дар бисер мавридхр онх.оро бо муродифхри аз дигар забонхр воридгардида иваз кардан мумкин нест. Ба таркиби вохдцхри фразеологй рох. ёфтани калимахри иктибосй дар даврахри баъдинаи инкишофи забони точикй ба амал омадааст. Хдмчун ЧУЗЪИ таркибии вох,идх.ои
13
фразеологй к,арор гирифтани калимахри ик,тибосй нишони маъмулу серистеъмол гардидани чунин калима^о мебошад.
Калимахри аслии точ,икй к,исми аз хдма устувор ва маъмули таркиби лугавии забони точикиро ташкил меди^анд, ки асрхр боз барои ифодаи тобишхри нави маъной, калимасозй ва умуман инкишофи забон хизмат мекунанд. Маъмулан онхр калимах.ое мебошанд, ки барои ифодаи мафх,умх.ои хешутаборй, аъзои бадани инсон, номи гулу гиёхдо, хайвонот, молу ашёи хочагй ва гайра истифода бурда мешаванд. Ин кабил калимахр сермаъно мебошанд ва тобиидои нави маъноиашон боиси он гардидааст, ки ощоро дар таркиби вох,идх.ои зиёди фразеологй дучор омадан мумкин аст. Масалан, ба тобишхри гуногуни маъноии калимаи «руй» дар дохили фразеологизмхри зерин дикдат медихем: руй андохтан, руй дархам кашидан, руй тофтан, руй турш кардан, ба руй касе давидан, руйро сиёху сафед кардан, руй гапро пушондан, аз руй дил гуфтан, руй худро турш кардан, руй худро чаппа кардан, рун худро тофтан, рун касеро сухтан, руй камиро надидан, ба рун касе туф кардан ва гайра. Аз ин номгуи _вохидх,ои фразеологй маълум мегардад, ки калимахри аслии точ,икй дар таркиби онхр чй мавкеъ доранд ва чунин мавк,еъро калимах,ои ик,тибосие, ки баъдтар ба таркиби ин гуна ифодахри рехта дохил гардидаанд, ба худ гирифта наметавонанд:
Калоншавандагон аз думболи Бибиоиша рафта, ба у руй андохтанд ва аз сари ин даъво гузаштанашро хохиш карданд (II. 4, 122). Ба руяш чарм кашида. азизам мегуяд маро (II. 5, 42). Арус хилофи анъана дар миёни одами бисере ба руи шавхараш давид (П. 15, 132). Парешон шудани ах,воламро-лай бурда, аз гапи гуфтааш пушаймон шуд ва руи он гапро пушондан хоста, гуфт...(И. 3, 96);-Аммо ту хафа нашав, духтарам, гапхои мана ба дилат нагир! Ман,аз руи дил, аз нуги забон мегуям (П. 9, 65). Рую риояро намедонад, ба руи касе тарсакй мезанад. (II. 15, 385). Них.оят ин никобашро аз руй кашида, симои хакикиашро нишон дод (П. 5, 69). Ин
14
пирамард гох, руи худро турш карда, пешонаи аз камоли пирй пурчиншудаашро дар хдм мекашид (II. 2, 69). То охири умр руи камиро надида, серу пур руз гузаронидан мумкин аст (II. 5, 219). Агар хдмин хел ба маслихдти одамхр руятонро чаппа кунед, коратон пеш намеравад (II. 20, 139). Дина дар ошхона хдм чег задам, руяшро тофта гузашт (II. 13, 39).
Вазифаи мух,имтарини калимахри аслии точикии дохили вох,идхри фразеологй аз он иборат аст, ки онхр ба вохдцхри фразеологй устувории махсус бахшида, хусусияти миллй доштани онхрро бештар тачдссум менамоянд. Чунин хусусиятро дар таркиби вохдцхри фразеологй равшан мушох.ида намудан мумкин аст:
Мах,з калимахри аслии точикии ифодагари шайъхр писта, cap, шир, модар, таг, нохун, чирк, тарбуз, даст, об, санг, соя, пул, ду, пой, пуст, лаб, мушт, дирафш ва феълхри соддаи даромадан, партофтан, афтодан, гурехтан, бурдан, харидан, андохтан, задан, баромадан, молидан ва дигархр чахррчубаи ибораву чумлахри зайли устувори точ,икиро ба вуч,уд овардаанд:
Саг сохибашро намеёбад, ходачуби гур барин, дар пучок,и писта чрй кардан, ба сари касе калтак шикастан, ширх,ои аз модар хурдаи касеро ба биниаш овардан, аз таги нохун чирк кофтан, об ба лаби ч,уй баробар шудан, тарбуз аз багали касе афтидан, ба кафши касе патак шуда натавонистан, дастро ба оби хунук назадан, бурути касеро табар намебурад, як сари к,адам даромадан, сояи касеро аз девор тарошидан, ду пули пуччак додан, ба решай чизе намак пошидан, ба оши касе пашша шудан, ду пойро ба як муза андохтан, дойра задан, ба пустини касе кайк даромадан, обу адо шудан, дар бел наистодан, дар лаб кулух молидан:
- Бибичрн, ач,оиб дилвасеъ шудед-дия! Хрзир бе шумо дар поён саг сохибашро намеёбад (II. 9, 97). Ходачуби гур барин як чр наист, Мушарраф, савор шав (П. 5, 39). Рузи Нозимро сиёх, кардааст, дар пучоки писта чрй кунондааст уро (П. 16, 97). Дар ин лах,захр ба сари Мех,рубон
15
калтак шикастанй мешуданд (II. 15, 126). Намояндагони колхози «Болшевек» то даме ки балчувонихоро ба мухочиршавй розй кунонда, кучи онхрро ба ин гушаи хилвати колхозашон оварда партофтанд, шири аз модар хурдаашон ба дахрнашон омад (II. 13, 39). Агар соле ба у ду - се гусфанд надих.й, аз таги нохунат чирк кофта мегарданд (II. 13, 122).Тез нашав, Сангин, зинда бошем, об ба лаби чу баробар мешавад (II. 19, 123). Баъде, ки бобои Умархон гунох.ро ба гардани Асрор дайн кард, думи кор дар хурчин шуд (II. 15, 218). Аммо дар нигох,и у аз кинаю хашм осоре надида, гуё тарбуз аз багалам афтода бошад. дар наздаш шах шуда мондам (II. 14, 284). У ду по дар як муза барона мекард, ки аз бах.ри колхоз барояд (II. 18, 380). Бас кун, ота, мушт ба дарафш задан хуб нест,-уро нарм карданй шуд Умматкул (II. 18, 376). Онх,о коре надоранд, кй ба ивази бокимондаи вичдон ва эътибори инсонияшон, ки ду пули пуччак медихад (II. 14, 51). Баъд аз мавсими хдч, кадоме аз шумоён, ки барои кори худ ба Бухоро равед, як сари кадам ба гузари Маддох.он рафта_ пурсед, ки ман х,ач, рафтам ё не (П.З, 111). Бихишти адн ба кафши Самандар мисоли ran патак шуда наметавонад (П. 13, 344). Вай шабх,о дар хобаш хам номи туро ёд мекунад, вай дар ишк,и ту обу адо шуда. гаштааст (И. 8, 136). Буруташро табар намебурад, фукаш дар осмон (II. 15, 290). Онх,о душманони ман, онхо ба ман кдсд кардаанд ва х,озир хам тайёранд, ки сояи маро аз девор тарошида партоянд (II. 9, 136).
Ин кабил вохдцхри фразеологй дар асархри адибони точик зиёд истифода гардидаанд. Онх,о барои пуробуранг, нишонрас, бо тобишхри гуногуни услубй ифода гардидани фикри онхр ёрй мерасонанд. Онх.о барои х,амин х,ам вох.идх.ои рехтаи фразеологиро ташкил медихднд, ки калимах,ои аслии точикии таркиби онх,о х,амчун асосу муттакои чунин ВОХ.ИДХ.ОИ рехта аз маънои аслии худ дур рафта ба ташаккули маънои яклухти вохиди фразеологй боис шудаанд. Фак,ат тах,лили чукури этимологи, бо анъанаву урфу одатх,ои халк,й вобаста карданй онх.о, барои |
