МУКАДДИМА
Проблемам чонишинхо дар забоншиносй аз масаъалахои мухим хисоб мешавад. Он пахдухои мухталиф дошта, иддае аз масъалахоро фаро мегирад, ки бе шарху эзохи онхр табиати калимахри мазкур ва хусусияти онхоро муайян кардан душвор аст. Х^ама масъалахои чонишинхо хеле мухим буда, тадкики онхо на танхо дар худуди забонхои алохида, балки дар забоншиносии умумй низ актуалй мебошад.
Дар рисола шархи хусусияти чонишинхо аз истилохи онхо шуруъ шудааст, чунки ном баёнгари вокеияти предмету ходисахои олами хастй буда, шинохти онхр аз номашон шуруъ мешавад.
Истилохи чонишин дар забони точикй тарчумаи тахтуллафзии калимаи местоимение мебошад, ки он дар навбати худ аз калимаи лотинии pronomen юнонии anti-onymia тарчума шуда, хануз дар давраи атика ба гурухи калимахое мансубият дошт, ки онхр ба чри исмхр истеъмол мешудаанд. Баъдхо забонши-носон дар забонхои мухталиф истилохоти pronomen (франсавй), pronoun (анг-лисй), pronomini (финй) ва ё тарчумаи онро дар русй "местоимение", дар мачррй nevmas, немисй Fiirwort, хиндй sarva-nama [142.25-26], точикй "чонишин" барои ин гурухи калимахо хамчун ном интихоб кардаанд. Ба ин маънй, чонишинхо дар забонхои чудогона бо истилоххои гуногун зикр шаванд хам, онхо асосан як хусусияти ин калимах^оро инъикос мекунанд: мефахмонанд, ки чрнишинхо хамеша бар ивази исмхо ва умуман хиссахои номии нутк, ис- теъмол мешаванд. Дар ин чр холо факат хаминро мегуем, ки истилохи чоинлли-usH дар забони точикй таърихи дурудароз надорад, чунки дар аввалин дас-турхои забони точикй, ки дар мукаддимаи як катор фархангхои Асри Миёна дарч, гардидаанд, чрнишинхо бо истилохи арабии замир номбар шудаанд [361.7-8;388.14а16б;433.27-28]. Ин анъана дар нахустин грамматикаи забони точикй, ки соли 1926 таълиф шуда буд, нигох, дошта шудааст [424.99-101]. Ис- тилохи чонишин дар забони точикй танхо аз ибтидои соли сиюм ворид шуда [209.10-34], тадричан мавкеъ пайдо кардааст [481.627;444.233;61;478.102].
Истилохд чонишин маънои васеъ ва танг низ дорад. Вай дар маънои васеъ хамаи вохидхреро дарбар мегирад, ки онхр кобилияти ивазкунии исмро доранд. Дар натича микдори чонишинхр аз хдсоби калимахри гайричонишинй зиёд меша-вад. Вале дар маънои танг истилохд зикршуда ба хели муайяни калимахр дода шудааст. Дар рисола истилохи чонишин дар маънои танг истифода шудааст.
Чрнишинхр дар забонхри хиндуаврупой, аз чумла дар забони точикй низ яке аз гуруххои кадимтарини калимахо мебошанд. Олими немис Фиг нигошта, ки чонишинхо калимахри хеле кадима мебошанд. Аз ин ру, вай исмхрро, ки ба кавли у баъдтар ба вучуд омада олудаи маънои феълй гаштаанд, чонишини чонишинхо хисоб кардааст. Чрнишинхр, мувофики фикри Фиг, номхри тоза буда, хеч гох, бо феълхр омехта нашудаанд. Вале акидаи Фиг аз тарафи А.А.Потебня сари вакт махкум карда шуда буд. В.Гумбольдт низ гуфта буд, ки чараёни аввалини инкишофи забон худшиносии шахе аст, ки он ба воситаи калимахои чонишини ифода мешавад. Ин фикри В.Гумбольдт барои идеалистон воситаи мухим шуд ва онхр исбот карданй мешуданд, ки чонишинхри шахей дар хамаи забонхои руи замин кадимтарин ва ус-тувортарин гурухи калимах,о мебошанд [45.258,259]. В.Таулй низ кадимй будани Чонишинх,оро кайд карда гуфта буд, ки онхр пеш аз исму феълх,о ба гурухи алохдда чудо шудаанд [142.28]. Олимони рус Н.Яковлев ва А.Ашхамаф низ хдмин гуна акида доштанд [287.283-284]. Вале мо дар ин чо х,оло дар бораи дуруст будану набудани фикру акидаи олимони зикршуда бахсу мунозира намекунем, чунки ин аз доираи тадкикоти мо берун аст. Танх,о хаминро илова мекунем, ки чонишинх,о дар катори исму шумора, феъл ва зарфх,о яке аз гуруххои кадимтарини калимах.0 мебошанд.
Мувофики акидаи баъзе олимон чонишинхр таърихан аз калимахри ишоратй ба вучуд омадаанд. Масалан, Г.Штейнтал ва аз паи у А.А.Потебня гуфтаанд, ки як вактхр калимахр ба ду гурухи лугавию маънои чудо мешудаанд. 1. Калимахои сифатй (качественные), ки онхр предмет ва хрдисахри олами моддиро дар шакли шайъияшон ифода мекарданд; 2. Калимахри ишоратй, ки онхр ба шахсу предмет ишора мекардаанд. Ба кавли онхр калимахои ишоратй хамчун хели махсусу алохидаи калимахр гурухи чонишинхрро ташкил дода буданд. Вале бо мурури за- мон баробари тахаввули сохти грамматикии забон чонишинх,о бо чунин х,иссах,ои нутк - бо феъл, исм, сифат ва зарф омехта шуда, ба онхр махлут шудаанд [142.28].
Ба гурухи махсуси калимахри ишорати чудо кардани чрнишинхр чанд сабаб дорад. Тадкики саррешаи ч,онишинх,о дар чунин забонхри гурухи машхур, ба монанди забонхри хиндуаврупой, фино-угорй, турки ва монанди онхр нишон медихдц, ки маънои ишоратй-маънои асосии решай чрнишинхо будааст. Баъзе тадкикртчиён маънои саррешаи чрнишинхр ва кадимй будани калимахри чонишинро ба эътибор гирифта, назарияи аз имову ишора ба вучуд омадани за-бони овозиро пешнихдц карда буданд. В.Вундт, З.Касирер ва Г.Таули хамин гу-на фикр доштанд [142.41]. Ин акида нахуст будани калимахри чрнишиниро талкин мекунад, ки он хрло хдм аз руи вазифаи баъзе чонишинхр тасдик меша-вад, чунки хрло низ дар ичрои вазифаи дейктикй баробари чрнишинхои шахсй ва ишоратй аз имову ишора васеъ истифода мешавад [142.40-43]. Бо вучуди ин аз имову ишора ба вучуд омадани забони овозй галат ва гайриилмй мебошад ва ин дар илм кайх.о исбот шудааст.
Эътироф шудааст, ки калимахри ишоратй дар аввал ду вазифа доштанд: а) вазифаи зарфй ва б) вазифаи чонишинй. Ин фикр дуруст менамояд, чунки он хрло низ аз руи маводи бисер забонхри хиндуаврупой тасдик мешавад. Г.Хирт хусусияти чрнишинхри ишоратиро дар забони готй ва хиндии кддим тахлил карда ба хулосае омада буд, ки ч,онишинх.ои зикршуда дар аввал маънои зарфии In ja, an ja дошта, маънои ч,онишнии онхо, яъне хамчун ч,онишини ишоратии an,
*У In сонй инкишоф ёфтааст [305.9-10,13-15]. В.Таули ба Х.Енсен такя карда, дар
бораи алок.аи зарфх.о ва ч;онишинх,о х,амин гуна изхрри акида кардааст [142.40-
: 43]. Забоншиноси мачорй Д.Фокаш х,ам ин фикрро тасдик кардааст [142.49]. Дар
асл чонишинхои ишоратй аз руи таърихи пайдоишашон ба зарфхо алокаи зич доштаанд.
; Чрнишинхо аз чдх,ати микдор нисбат ба дигар гурухи калимах,о камтар бо-
шанд х^ам, дар забони точикй мисли дигар забонх,ои хиндуаврупой мавкеи мухим дошта, барои шакл гирифтани фикр мавкеи калон доранд ва далелх,ои зерин ин фикрро тасдик мекунанд. Масалан, дар забони адабиёти классики (дар забони х^озираи точдк низ) ба воситаи чонишину феъли ёвари ast фикри том сурат меги-рад: -Чист? Гуфт: - Шароб аст ... (Самак, сах, 251) [214,4.11.251,248,300,301].
\ Баъзан ду чонишин (ч,онишинх,ои шахсй ва саволй) бо феъли ёвари ast, ки он
i \
хамчун коида ихтисор шудааст, сабаби шакл гирифтани чумла шудааст: -Ту кисти? (Самак, сах. 284). Дар чумлах,ои саволие, ки аз се калима иборатанд, баъзан ду калимаашон чрнишин мебошанд: -Моро чй гам? (Самак, сах,. 301). -Чаро чунин гуй? (Самак, сах,. 253). Агар шумораи аъзохои чумлахои саволй зиёдтар шавад, микдори чонишинхо хам гохо меафзояд: - Ин чунин кй кард? (Самак, сах. 300). Ба ин маънй, ч,онишинх,о дар чумлахри саволй мавкеи калони истеъмолй доранд, ба таври васеъ истеъмол шудани чонишинхо дар ин навъ чумлахо ба маънои чонишинх,ову сохти чумлахри саволй алокаманд аст. Дар забони точикй ин хели чумлахо асосан бо ёрии чонишинхои саволй сохта мешаванд.
Чрнишинхо дар чумлахои мураккаб хам макоми хос доранд. Барои мисол ба-сомади калимахои гурухи гуногунро дар чумлаи зерин мутолиа мекунем: -Эй Самак, ман касам дорам, ки хар кй ин сухан аз ман пурсад, уро гардан бизанам ва агар на, худро бикушам, то ин сухан нагуям ва нашунавам. (Самак. Сах. 255). Чумлаи боло бисту панч, калима дошта, мавкеи калимах,о мувофикд нишондоди хдсоби микдори чунин аст: исмх,о-5, чонишинхр- 7, феълхо-6, пешояндхо-4, Хиссачах,о-1, нидохо-1. Ч,онишинх,о дар ин матн аз хусуси басомадашон нисбат ба исму феълхр, ки хдссах,ои мухдми нутк, буда, калимах,оро зиёдтар фаро гирифта-анд, бисёртар мебошанд.
Мо хдпо х,удуди мукаддимаро ба эътибор гирифта, мавкеи ч,онишинх,оро аз хусуси басомадашон дар асоси осори забони кадим, миёна, дари ва ё забони адабии хрзираи точдк хдматарафа тахдик, намекунем. Ин масъалаи алохдда буда, хеле мухдш аст. Махсусан муайян кардани мавкеи ч,онишинх,о дар жанру тарзх,ои гуно-гуни иншо аз масъалах,ои бисер муфид мебошад [70//58.123]. Факдт хдминро илова мекунем, ки дар забони гуфтугуй баъзан фикрх,ои мураккаб хам асосан ба воситаи чонишинхо ифода мешаванд: Ман манаму ту туй. А.М.Пешковский такрибан хамин чихати чонишинхоро ба назар гирифта гуфта буд, ки чонишинх,о дар грамматика нисбат ба калимахои гурухд шуморавй мавкеи бузургтар доранд [194.154]. Хумоюн Фаррух мавкеи ч,онишинх,оро дар сохтани чумла баъд аз исму сифат ва феъл таъин кардааст [481.1028].
Хамин тарика, чонишинхо дар забони точикй чузъи чумлах,ои гуногунхел шуда, барои ташкил шудани навъи алохдцаи чумлахр аз воситах,ои асосй мебо-
шанд, вале чонишинхо асосан худ аз худ чумлахои алохидаро ташкил наме-диханд. Онх.о факат дар матн дар шаклу колабхои муайяни синтаксиси омада, дар ин маврид фикри том сурат мегирад.
Маълум аст, ки фикри том аз калимаю шаклхр иборат аст, ки онх,о конуну коидахои чобачогузорй ва тартиби муайян доранд. Факаг тавассути алокаи калимаю морфемахо ва баробари таъин шудани чои муайяни онхр инсон имкон дорад, ки фикрашро ба тартиби муайян изхрр кунад. Ба ин маънй, омухтани тартиби ка-лимах,о дар забони точикй аз масъалахри мухдм аст. Хрлли он> аз як тараф, барои муайян намудани алокаи категорияи гуногуни калимахр ва мавкеи онхо дар та-шаккули фикр кумак кунад, аз тарафи дигар, барои таъин намудани чо ва макоми ин ё он кисми калимахр дар колабхои чудогонаи грамматики ёрй мерасонад. Вале х,оло мавкеи хамаи гуруххри калимах,о дар чумлахр тадкик нангуда, танхр дар бо-раи муносибати чонишинхо ба дигар калимахр ба таври мухтасар таваккуф меку-нем. Чрнишинхо дар чумла мисли дигар гурухи калима:;о мавкеъ ва ч.ои муайян доранд. Масалан, чонишинхри шахсй дар таркиби изофй, одатан, дар ч,ои дуюм омада, сохдбиятро мефахмонанд; kitabi man, qalami о, daftari tu. Вале ин крида баъзан риоя нашуда, онх,о чузъи аввал ва асосии иборах,ои изофй низ мешаванд: mani becara, tui kambayal ва хоказо. Шаклхои эклитикии ч,онишинхои шахсй хамчун коида, хамрохи исмхо, феълхо, пайвандакхо ва пешояндхо оянд хам, гохо
0 барои сохтани иборахр ёрй мерасонанд. Масалан, дар ибораи колаби "Parvizra pisaras" шакли эклитикии чонишини шахсй III танхо хиссаи муайян дорад. Чрнишинхои нафсии xvad (xva5), xves, xvestan дар таркиби изофй мисли ч,онишинхои шахсй дар ч,ои дуюм омада, сохибиятро мефахмонанд: kitabi xvad, qalami xves, lafzi xvestan. Факат калимаи xvad (xva5) баъзан чузъи аввали таркиби
: изофй шудааст: xvadi man, xvadi suma. Дар забони адабиёти классики чузъхри
колаби xvadi man, xvadi suma дар шакли man xvad, suma xvad низ истеъмол шуда-анд. Ч^онишини xvad бо исми чдмъ вобаста бошад хам, дар шакли танхо омадааст: mardumani xvadra firistad. Дар забони адабиёти классики ин коида баъзан риоя намешавад, чонишини xvad хам барои таъкид суффикси чамъ кабул кардааст: baz dar bayni xvadha jfisida ...("Ta'rix-i Badaxsan",3.5). Инчунин чонишинх^ои шахсй
1 \ дар шакли чамъ оянд, чонишини нафей ба онх,о аз руи шумора мувофикат меку-
8
над: mayan ... xvadha ... (.."Ta'rix-i Badaxsan",1.28). Чрнишини таъинии hama х,ам пеш ва хдм пас аз таъиншаванда ч,о гирифтааст: hamai adaman ва adaman hama. Дар ин иборахр чонишину исм дар аввал ба воситаи бандаки изофй ва сонй ба воситаи алокди хдмрохд алокаманд шудаанд. Ч^онишинх,ои таъинии har ва ин-кории he] хдмеша хамрохд исмхои танх,о меоянд: har adam ва he] adam. Чрнишинх,ои ишоратй низ доимо пеш аз исмх,о но гирифта, иборах,ои исмй таш-кил мешаванд: In xana, In adam, cunln kitab. Дар забони адабиёти классики инчу-нин колаби adame cunln вомехурад ва х,оказо.
Чрнишинх,о мисли категорияи дигари калимах,о инчунин хусусияти вобаста-кунй доранд. Онхр дар намуди муайян омадани калимахдро такозо менамоянд. Ин хусусият аслан дар забонхре, ки флексияи номй доранд, равшантар мушохдда ме-шавад. Бо вучуди ин, забонх,ои аналитики низ аз ин хрдиса бебах,ра нестанд ва он дар ин гурухд забощо бо усулх,ои ба худ хос зохлр мешавад, бинобар ин муалли-фони аввалин грамматиках,ои забони форси ба ин масъала диккат дода, фикрх,ои чолибу мухдм гуфтаанд. Масалан, Н.Березин хднуз дар соли 1853 барои шархд ин масъала фасли алохдца бахшидааст, ки "Управление местоимений" ном дорад [23.426-432]. Мо дар поён фикру мулохдзахри Н.Березинро муфассалтар баён ме-кунем, зеро ки ин масъла, ба акидаи мо, дар эроншиносй бори аввал аз тарафи у х,амин тавр ба миён гузоштаю тахдил шудааст ва аз чй сабаб бошад, ки граммати- ках,ои минбаъда ин анъанаи хубро давом надодаанд. Мувофики акидаи Н.Березин дар ифодаи kunun ma sikarem va esan punuk чрнишинх.ои шахсии мунфасила ба феъл имкони ифодаи хилофро таъмин намуда, инчунин нуткро таъсирбахш меку-нанд. Дар ифодаи б maslihati xvadra az tu behtar danad ч,онишинх,ои шахсй ба да-рач,аи амал далолат менамоянд. Чрнишинхри шахсии та ва suma такозо доранд, ки исм пас аз онх,о дар шакли чамъ истеъмол шавад: ma ya suma tavangaran. Чрнишинх,ои шахсии мунфасила дар шакли мафъулашон бисер мавриддо ч,ояшонро бо шающои энклитикии ч,онишинх,ои шахсй иваз мекунанд. Мук,оиса шавад kitabi тага - kitabamra, вале ин х,олат хднгоме ки аз паси ч,онишин исм истеъмол шуда, ч,онишину исм бо пайвандаки va пайваст шуда бошанд, имконнопа-зир аст. Масалан, хеч, гох, ба ивази zadam tura va Zaydra - zadamat va Zaydra на- мегуянд. Яъне мувофики коидаи вобастаги будани ч,онишин х,атми мебошад.
Чрнишини нафсии xvad мучаррад истеъмол шуда бошад, исм ё чонишинхои шахси пеш аз он меоянд: Ahmad xvad, man xvad, tu xvad ва хоказо. Дар ин маврид чонишини нафсии xvad ба предмете, ки максади гуянда ва асосй аст, вобаста мебо-шад. Ч,онишини саволии kl? ва таркибхои har kl, hej kl факдт шахсро такозо до-ранд. Баръакс, чонишини савлоии с!? ва таркибхри har cl, hej с! ба предметхри бечону чондори гайри шахе оид мебошанд.
Ба хамин тарика, чонишинхо ба худ калимахоро тобеъ карда, инчунин ба дигар калимах,о вобаста шуда меоянд.
Дар забони форсу точик ахамияти чонишинхр бо гуфтахри боло махдуд на-мешавад. Маълум аст, ки асоси чумларо мубтадо ва хабар ташкил мекунад ва "мубтадо хамеша исм аст ё чузъе, ки кувва ва маънои исм дошта" [481.1028]. Аз ин ру, "замир, ки ба чои исм менишинад " [481.1028], крбилияти зиёди мубтадо-шавй дорад. Илова бар ин, чонишинхо вазифаи аъзохри дигари чумларо низ ичро мекунанд. Чрнишинхр дар чумлахри мураккаб низ вазифаи мухим доранд. Онх,о (махсусан чонишинхри ишоратй) дар сарчумла истеъмол шуда, чумлахои пайрави муайянро барои эзохашон талаб мекунанд. Дар забони точикй чумлаи пайрави хабар факдт барои шархи чонишинх.о меояд.
Хусусияти дигари чонишинхо ин аст, ки онхо мисли исмх,ою сифатхр ва дигар хлесахои нутк, имкон доранд, ки вазифаи дигар хиссахри нуткро ичро кунанд. \у' Масалан, чонишинх,ои ишории hamln, haman, cunTn, cunan, hamcunan, hamcuntn,
ancunan, TncunTn дар чумла муайянкунанда шуда сифат шаванд, аз тарафи дигар,
i
1 дар назди феълхо омада, маънои онхрро аз ягон чихат тагйир дода, хусусияти
зарфх,оро сохиб мешаванд.
; Ч,онишинх,ои забони точикй бо вучуди решагй будану надоштани шаклх,ои
; грамматики маъною тобишхои грамматикиро бо рохдои ба худ хос ифода меку-
нанд. Чунончй, ифодаи шахсу шумора дар чонишинхр нисбат ба исмх,ою феълхо дигар аст. Илова ба ин, ба воситаи чонишинхо маъною тобишхри гуногун ифода мешаванд. Масалан, чонишини шахси I танхр мефахмонад, ки гуянда ва объекти фикр як аст. Ба воситаи чонишини шахси II ягонагии сурогаи амалу предмета : фикр кайд мешавад. Чрнишинхои шахси III мефахмонанд, ки предмети мухокима
I \ берун аз шахси якуму сурогаи амал аст. Ба воситаи чонишинх.ои in ва an фикри
кг
хрзираи гуянда ба фикри пештараю ояндаи у айният пайдо мекунад. Faftp аз ин, чонишинхри зикршуда дар забонхри гурухд эронй, аз чумла дар забонхри форси ва точикй, дарачаи объекты фикрро аз хусуси дурию наздикии он мефахмонанд. Чрнишинхри нафсй нишон медиханд, ки гуяндаю объекти фикр як мебошанд. Ба воситаи ч,онишини dTgar предмета фикр аз хамчинсонаш чудо карда мешавад. Чрнишинхри таъинй фикри хрзираю гузаштаи гуяндаро таъину чамъбаст меку-нанд. Чрнишинхри саволй мефахмонанд, ки гуянда дар байни предметхр ягон му-носибате хис накарда, онро чуён аст.
Ба хамин тарика, чонишинхо дар катори дигар хиссахои нутк, ба мисли исму сифатхо, шумораю феълхр, зарфхрю пайвандакхр, хиссачаю пешояндх,о ва нидох,о хусусияти хос доранд.
Ч,онишинхр х,амчун вохидх,ои лугавй низ хусусияти хос доранд. Онхр мисли исму сифатх,о маънои номинативй надошта, ба предметх,о ишора мекунанд. Барои мисол нонипшни esan ва исму сифатхри ав, daraxt, surx, safed-po мукоиса меку-нем. Дида мешавад, ки чонишини esan маънои муайяни шайъй надорад, чунки вай предметро бевосита ифода накарда, балки ба предметхр ишора мекунад ва факат дар мавкеи муайян дорой маънои предмета мешавад. Аммо исму сифатихри ав, daraxt, surx, safed сифату предметной олами мрдирр бевосита ифода мекунанд. А.Шахматов хамин хусусияти исму чрнишинхрро дар забони русй ба назар гириф-
V* та гуфта буд, ки чонишинх^о маънои муайяни вокей надоранд; онх,о предмет ва
шахсро хдмчун аломати доимии мавчудоти вокеъй ифода намекунанд [279.150].
: Э.Бенвенист ба масъалаи фаркд маъноии исмх,о ва ч,онишинх,о дахл карда гуфтааст,
ки исмх^о мафхуми доимй ва объективй доранд, онхр мавчудоти вокей мебошанд, вале чрнишинхр (у чрнишинхри шахси якум ва дуюмро дар назар дорад), мафхуми
; доимй ва объективй надоранд: хдр як man маънои хос дошта, дар мавридхри
чудогона ба мавчудоти муайян, вале гуногун ишора мекунад. Маънои чрнишинхр танхр дар нутк; ва матн вокеъй мешавад [142.143]. А.А.Потебня гуфта буд, ки чрнишинхр сифат, хрлат ва умуман предметхри олами объективиро бевосита ифода накарда, ба онхр факат ишора мекунанд [196.36]. A.M. Пешковский низ дар бораи чонишинхр хамин гуна акдда дошта гуфтааст, ки чонишинхр маънои модй (веще-
1 х ственное значение) надоранд [194.155]. Аз ин ру, барои чонишинх,о бархилофи исм,
сифату феълхр хрдисахри зерин характернок нестанд: 1. Хрдисаи полисемия. 2. Чрнишинхр ба маънои кучида истеъмол намешаванд. З.Хрдисаи омониму сино-нимхр. 4. Чрнишинхр ба сифати табу ва эвфимизм кам меоянд.
Чрниишнхр маънои махсус доранд. Онхр бо баъзе аломаташон ба калимахри мустакилмаъно наздик буда, дар матн нисбат ба калимахри ёридиханда мустакилтар мебошанд ва аз тарафи дигар, чонишинхр то як андоза хусусияти ёварй дошта, хдмеша бо калимахри мустакил вобаста мебошанд. Сабаби дар чонишинхр мавчуд будани ин ду хусусият ба маънои рнхр зич алокаманд аст. Чунон ки маълум аст, дар маркази маънои калима ду унсур фарк, карда мешавад; а) маънои умумй (фигуральное значение) ва б) маънои танг (буквальное значение) [34.11]. Барои мисол калимаи sahr - ро алохида ва дар таркиби ибораи sahri ДиЗапЬе мукриса мекунем. Дар алохидагй маънои калимаи sahr умумй буда, онро ба хар як шахр - ба Moskva, Taskand ва хрказо нисбат додан мумкин аст. Вале вакте ки sahri Ди§апЬе мегуем, маънои калимаи sahr дар аввал умумй ва сонй конкрет мебошад. Храмин тавр, дар вакти омухтани маънои чрнишинхр аз нуктаи назари гуфтахри боло нигох, кунем, равшан аст, ки дар ин гурухи калимахр маънои асосй умумй мебошад. Барои мисол мо калимаи sahr-po бо ч,онишини Тп мукоиса мекунем. Мебинем, ки калимаи sahr бо вучуди маънои умумй доштани он гайр аз sahr дигар предмету ходисах,ои х,аёти объективиро ифода намекунад. Вале ба
воситаи ч,онишини Тп хамаи предмету х,одисах,о нишон дода мешаванд. Владимир
W
' Ильич Ленин хамин хусусияти чонишин^оро ба эътибор гирифта гуфта буд: Тп ? Ка-
, лимаи куллитарин аст. Тп kist ? Man. Хдмаи одамон man мебошанд. Ин кулл аст.
I haniTn ? Хар яке hamln аст [136.288].
Храмин тавр, маънои ч,онишинх,о них,оят умумй мебошад, ки ин дар бисер мав-1 ридхр ифодаро носах,ех, мекунад. Бинобар ин, муайян кардани маънои ин гурухи ка-
; лимах,о ах^амияти калони илмию амалй дорад. Дар забони точикй мисли дигар за-
бонхри хонаводаи хиндуаврупой барои равшан шудани маънои чонишинх,о воси-
тах,ои зерин ёрй мерасонанд:
: 1. Воситаи аввалин матн аст. Матн имконият медих,ад, ки ба кадом калима
; вобаста будан ва ба кадом хиссаи нутк; алокаманд шудани чонишинхр равшан
| карда шавад. Масалан, чумлаи "Тобистон шуд, ман ба сайри Самарканд рафтам"
(Айнй, Куллиёт,ч,. 1,1958, сах^.117), аз матн чудо карда туда, маънои чрнишини
¦ 12
т - -
шахси 1 танх,о шарх, дода шавад, чустучу ва кушипш мухдкдик, вокеъи намешавад,
зеро ки дар ин ифода предмете, ки чонишини man ба чои он омадааст, зикр нашу-дааст, барои ин зарур аст, ки матн пурра оварда шавад: Масалан: "Тобистон шуд, ман ба сайри Самарканд рафтам - гуфт Алй-Махсум ба ман саргузашти худро накд карда буд..." Дар ин маврид предмете, ки чонишини man ба он алокаманд аст, бевосита зикр шуда ва табиист, ки маънои калимаи man равшан аст.
2. Воситаи дуюм имову ишора мебошад. Гуянда касеро ба воситаи ишора ба предмете, ки чонишин ба он алокаманд аст, шинос мекунад. Ба воситаи имову ишора асосан маънои чонишинхри ишоратй равшан мешавад.
3. Воситаи сеюм, ба шунаванда маълум будани шахсу предметест, ки чонишин ба вай вобаста ва алокаманд мебошад.
4. Воситаи чорум чавоби шунаванда мебошад. Ч,онишинхре, ки маънои онхр дар чавоби шунаванда равшан мешавад, гурухи чонишинхри саволиро ташкил медихдд[79//93.16-22].
Чрнишинхр мисли дигар гурухд калимахр вазифаи муайян доранд. Вале пе-шакй гуфтанием, ки дар вакти шархи хусусияти хели чонишинхр ба вазифаи хдр кадоми онхр алохида дахл мекунем. Ин чо хрло як вазифаи чонишинхо, ки он таърихан аз руи истилохи онхр таъин шудааст, мухтасар мавриди мухркима кдрор гирифтааст.
Мувофики акидаи мазкур чонишинх,о, одатан, ба чои ягон хдссаи номии нутк -исм, сифат, шумора ва е зарф кор фармуда мешаванд. Барои ин мисоли зеринро му-толиа мекунем: Дасан-амакро ба давраамон чег задем. Вай табъи ачибе дорад. (Б.Ортикрв.Гули садбарг, 40). Дар ин мисол мувофики к,оидаи боло чонишини шахси III танхр исми хоси Hasan-amak-po иваз кардааст. Вале оё хамаи чонишинхо кобилияти ивазкуни доранд? Дуруст аст, ки дар мисоли боло чонишини vay ба чои исми Hasan-amak омада метавонад. Вале Hasan-amak гуяд, ки man meravam хеч гох, чонишини man исми Hasan-amak-po иваз намекунад, чунки х,еч гох, Х,асан-амак дар гуфтори мукдррарй намегуяд, ки Hasan-amak meravad. Аз ин ру, маълум мешавад, ки хамаи чонишинхр алалхусус чонишинх,ои аслии шахсй кобилияти ивазкуни надо-ранд [41//279.151]. В.Вундт такрибан х,амин чихати чонишинх,оро ба эътибор гириф-та, вазифаи ивазкуниро дар забони немисй факат хоси чоншпинхои ишоратй, саволй,
13
номуайяни ва нисби хисоб кардааст [142.27]. О.Есперсен дар забони англиси ивазку-ниро хамчун вазифаи асосии чонишинхр зери шубха гирифтааст [87.90-91]. Забон-шиноси асри XIX рус Г.Павский гуфта буд, ки чрнишинхр исмро иваз накарда, ба он факат ишора мекунанд [45.257]. Академик И.И.Давидов низ ба Г.Павский хдмфикр буд. У гуфтааст, ки таърифи чонишинхо "хамчун хиссаи нуле, ки ба чои исм мео-янд", нодуруст мебошад, чунки ин таъриф маънои васеъ дорад. Мувофики он чузъ ба чои кулл, сабаб ба чои амал ва хдма гуна метафорахр ба хели чонишинхр дохил туда, баръакс кисми чонишинхо, ба монанди чрнишинхри ишоратй, сохибй ва номуай-янй аз ин гурух, берун мешаванд [45.257]. Ба ин васила, ивазкунй яке аз вазифахри чонишинхр мебошад. Бо вучуди ин, дар грамматикахри забони точикй то соли 1956 чонишинхо аз руи хамин вазифаашон таъриф шудаанд. Вале такрибан бо таъсири грамматикаи забони руей [60.387] аз аввалин дастури забони точикй барои мактабхри олй, ки соли 1956 нашр шуда буд, таърифи чонишинхр дигар карда шудааст [78/Z481.672]. Дар он таърифи чонишинхо аз руи вазифа ва маънои онхр муайян шудааст: "чонишин яке аз хиссахои номии нутк. буда, предмет ва аломатхои онхоро нишон медихад, вале онхоро номбар намекунад. Одатан, ч,онишин ба чои ягон хиссаи номии нущ (исм, сифат, шумора) ва зарф кор фармуда мешавад" [61.90], ки ин ба табиати чонишинхо мувофиктар аст. Чунин таъриф дар китобхои "Забони ада-бии х,озираи точик" ва "Грамматикаи забони хрзираи точик" низ нигох, дошта шуда- аст[91.215;62.156].
Ба хамин тарика, чонишинхо хамчун дигар хиссахои нутк, истилох,, маъною вазифаи махсус дошта, яке аз кддимтарин гурухи калимах.о мебошанд; онх^о микдоран кам бошанд х,ам, дар иншою гуфтор мавк,еъ ва чои таъин доранд. Аз ин ру, чонишйнх,оро ба хиссаи алох,идаи нутк чудо кардан мумкин ва зарур аст.
Масъалаи ба хиссаи алохидаи нущ чудо кардани ч;онишинх,о нихрят мухим ва бахенок бошад хам, дар забоншиносии точик (ва эронй низ) дар ин бора то х,ол як фикри чамъбасткунандаи назарй гуфта нашудааст. Дар рисолаи Ш.Рустамов, ки дар таснифоти хиссахои нущи забони точикй хамчун кори алохидаи илмй кадами аввалин аст, дар хусуси чонишинхр чунин гуфта шудааст: "Чрниншнхр на танх,о ба чои исму сифату шумора, балки ба чри дигар хиссахри нущ меоянд. Чрнишинхр пеш аз х^ама чонишинхои шахей - предмета дар забони точикй басо равшан ва конкрет мебошанд,
вале ин фикрро нисбат ба чонишинхри номуайяни, манфи ва таъини гуфтан мумкин нест [211.20]. Чунон ки маълум аст, муаллифи таснифот дар ин чр факат вазифаю маънои чонишищоро ба таври умумй кайд карда, дар бораи меъёрхри чудо кардани чонишигоср х,амчун хдесаи нутк хеч чиз нагуфтааст. Дар грамматикахри забони точдкй [61.90-104;-91.215-230;62.156-171] чрнишинх,о факат аз руи анъана ба хдссахри алохддаи нущ чудо карда шудаанд. Масъалаи назарияи хдссахри нутк ва таснифоти онхо дар тадкдкотхои алохдцаи шевашиносон низ мавриди бахе карор нагирифтааст [199.183-184]. Аз ин ру, ин ч,о дар вакти таъин кардани меъёрхри чонишин хдмчун хиссаи нутк ба акидаи олимоне, ки дар асоси забонхои гуногун ба ин масъала фикру мулохдзахр гуфтаанд, такя шудааст.
Аввал бояд гуфт, ки проблемаи таснифоти хдссахои нутк ва мавкеи чонишинхо дар он таърихи тулони дорад. Омузиши масъалаи мазкур дар чанбаи фалсафию мантикй хануз аз давраи атика шуруъ туда буд. Донишманд Афлотун дар муколамаи "Кратил" калимахоро ба ду гурух, - ба исмхрю феълх,о, Арасту дар "Илми Бадеъ" ба 8 -кием: чузъ, х,ич,о, пайвандак, исм, феъл, аъзо, хдлат (падеж), чумла ва дар "Илми баён" ба се гурух,: исмх,о, феълх,о, пайвандаюсо чудо карда бошанд хам, чонишинхоро хдесаи алохддаи калимахо хдсоб накардаанд. Омузиши масъалаи таснифи калимах,оро намояндагони мактаби забоншиносии Александрия вусъат додаанд. Намояндаи мактаби мазкур Аристарх 8 хдесаи ка- лимахоро чудо кардааст, ки дар миёни онхо чонишинхо чои хос доранд: исм, феъл, сифати феълй, аъзо, чонишин, пешоянд, зарф, пайвандак. Узви дигари мак- таби мазкур Диониси Фраки хусусияти чонишинх,оро чунин муайян кардааст: чонишинхо калимахоеанд, ки ба чои исмх,о истеъмол туда, шахсхри муайянро мефахдюнанд [94.9-14].
Ба ин тарика, чонишинх,о х,амчун хдесаи алохддаи н)тк х,ануз дар бостон ши-нохта туда, таърифи онхоро дар хамон асно муайян карда будаанд.
Макотиби забоншиносии Шарку Рарб дар Асри Миёна дойр ба масъалаи таснифоти хиссах.ои нутк анъанаи атикаро бо назардошти инкишофи забоншиносии замонашон идома дода бошанд хдм [94.14-24], мо холо барои риояи х,удуди хачми мукаддима аз тахлили онх,о худдорй карда, бо баъзе гузоришоти мухтасар аз акриди донишмандони маищури рус аз асри XIX ба баъд махдуд мешавем, чунки
15
забоншиносони точик дар х.аллу фасли бисер масъалахр, аз чумла таснифоти хиссахри нутк ва таъин кардани мавк,еи чрнишинхр бархилофи забоншиносони Эрону Афгонистон назарияхри забоншиносии русро меъёри муттакои тадкдкоти худ карор додаанд.
Тахдили мавод нишон медихад, ки олимон дар халли ин проблема хдмфикр нестанд, чунки дар тадкики он намояндагони мактабхри гуногун ширкат намуда, онхо фикру мулохизахои мактаби худро ташвику дастгирй намудаанд. Масалан, М.В.Ломоносов [139.408] чонишинхрро аз руи равняй мактаби мантикию психологи; Н.И.Греч [63.13] мувофики усули мантикию маъной; А.Востоков [50//236.14-15] аз руи усули мантикй-маъной, дастурй; В.Г.Белинский [21//236.16] мувофики талаби усули мантикй; Ф.И.Буслаев [39//236.19-20] аз руи усули мантикй; А.А.Потебня [196//236.22-24] мувофики талаби усули синтаксиси тасниф кардаанд. Д.Н.Овсянико-Куликовский [177//236.24-25] чрнишинхрро аз руи усули мантикй; В.А.Богородитский [32//236.25-28] аз руи маъно; Ф.Ф. Фортунатов [255//236.28-30] мувофики коидаи маъноию морфологи; А.А. Шахматов [99.29,31*33,36,37,44] аз руи маъно ва грамматика; А.М.Пешковский [194//236.34-36] мувофики талаби равняй мофологи - синтаксиси ба гурухд алохдда чудо кардаанд. Солхри 20-ум ва минбаъд хдм ин масъала мавриди бахс карор гирифтааст. Масалан, М.Н.Петерсон [193.135] ва Г.О.Винокур [46.409] чрнишинхрро мисли Ф.Ф.Фортунатов аз рун усули морфологи тасниф намудаанд. Аванесов Р.Н. ва В.Н.Сидоров [5.84-85] барои чудо кардани онхр меъёри морфологиву синтаксиси; А.А.Булаховский [36.126] лугавию грамматики; В.В.Виноградов [45.228] лугавию семантики ва М.И.Стеблин - Каменский [232.30] усули лугавию функсионалиро бехтар хисоб кардаанд.
Мо дар ин чр дар бораи дурусти ё нодурустии акидахри зикршуда ба таври му-фассал бах,с накарда [236.12-68], факат хдминро мегуем, ки дар таснифи хиссахри нутк аз чумла чонишинх,о, усулхри мантикиву психологи, грамматики, морфолога, синтаксиси ва ё маъно ба назар шрифта шаванд хам, дар байни онх,о меъёрхри маъной ва грамматики мавкеи асосиро ишгол кардаанд. Хдссахри нутк х,оло хт аз руи хусусиятхои морфологи, синтаксиси ва маъно ба гуруххр чудо мешаванд. Райр аз ин, ба калимасозй низ эътибори чиддй медиханд. Вале ин меъёрхр дар забонх.ои алохида мавкеъи гуногун доранд [232.32]. Масалан дар забонхри флективй ба усули
морфологи бештар диккат дода мешавад; дар забонхсш аналитики меъёрхри маънои ва синтаксисы мавкеъи бузургтар доранд. Бинобар ин, дар вакти таъин кардани хиссахои нуле, аз чумла чонишинхо, сохти забонро ба назар гирифтан зарур аст. Fanp аз ин, ба эътибор гирифтан лозим аст, ки сохти забон хам чизи шахшуда набуда, дар давраи дурударозй таърихй тагйир меёбад. Алокамандона ба он мавкеи меъёрхои чудо кардани хиссахои нутк, ба дарачаи муайян дигар мешаванд, ки инро дар инки-шофи забони точикй-форсй дар асоси материали чдиишинхр равшан мушохдца кардан мумкин аст. Масалан, дар забонхри кадим, ки он аз чихати сохт флективй буд, усули морфологи низ дар вакти чудо кардани чонишинхо хамчун хиссаи нутк, мавкеъи муайян дошт. Дар забони миёна ва нав баръакс аз руи хусусияти морфологи таъин кардани хели чонишинхо имконнопазир аст, чунки дар ин давра аломатхри зиёди морфологи аз истеъмол баромада, забони точдкй-форсй аз чихдти сохт тагйир ёфта, аз сохти флективй ба сохти аналитики мубаддал шудааст. Бинобар ин, чонишинхр дар забони давраи нав ва забони адабии хрзираи точик аломатхри морфологии кам доранд. Масалан, дар фасли чршпдинхри шахсй категорияхри шахсу шумора мавчуд бошад хам, онхр аломати таъини морфологи надошта, асосан бо рохи лугавй ифода мешаванд. Категорияхри номбурда ба воситаи шаклхои энклети-кии чрнишинхр низ хамчун чрнишинхри шахсй ифода шудаанд. Аммо дигар хели чрнишинхо чунин категория надоранд. Чрнишинхри нафсй дар байни хар се шахе муштарак буда, аз руи вазифаю маънояшон гурухи алохидаро ташкил мекунанд. Дамин хусусият дар чонишинхои ишоратй низ мушохида мешавад. Онхо низ аз руи маъно ва вазифа гурухи мукобилро ташкил медиханд. Ч,онишинхои саволй муво-фики маъно ва вазифа ба гурухи алохида чудо шудаанд. Райр аз ин, ба воситаи онхр категорияи шахе ва гайри шахе ифода шудааст. Ч^онишинхои таъинй, номуайянй, манфй ва муштарак низ аз руи маъно ва вазифаашон ба хелхр таксим шудаанд.
Ба хамин тарика, дар забони давраи нав хели чрнишинхрро аз руи сохти морфологиашон таъин кардан мумкин нест.
Хели ^онишинх.оро аз руи усули калимасозй низ >дуттахид кардан душвор аст, чунки хамаи чрнишинхр тарзу усулх^ои махсуси калимасозй надоранд. Масалан, ЧОНИШИНХ.ОИ шахсй ва нафсй, ки маънои онхо равшантар аст, ба воситаи ягон воситаи грамматики ё лексики сохта намешаванд. Факдт чрнишинхри ишоратй, |
